Hans Stegeman

Hans Stegeman

@hanswstegeman

Hans Stegeman is econoom en werkt bij Triodos Investment Management. 

Opinie

Van een circulaire economie worden we niet duurzamer

U wist het wellicht niet, maar deze week is het de week van de circulaire economie. In tal van zaaltjes, bij overheden, bedrijven en belangenclubs zijn mensen aan het praten over de circulaire economie.

En wat u wellicht ook niet wist: in 2050 moet heel Nederland circulair zijn, is het plan. De economie van ons land moet in dat jaar zo ingericht zijn dat we voor onze productie en consumptie alleen nog maar op een duurzame wijze primaire grondstoffen gebruiken.

Een enorme ambitie. Maar zijn we dan nu eigenlijk wel goed bezig? Want het uitgangspunt blijft bij velen dat ook die circulaire economie winst, economische groei en banen gaat opleveren. En dat gaat zeer moeilijk samen met verduurzaming. Ik maak er vast geen vrienden mee, maar wil het toch graag hardop gezegd hebben: in een circulaire economie gaat het om verduurzaming, niet om groei en geld. En daarvoor is meer nodig dan werken aan circulaire bedrijfsprincipes.

Een mooi plan

Het idee van een circulaire economie of samenleving is heel simpel: alles wat aan de aarde onttrokken wordt, dus grondstoffen en materialen, wordt op zo'n manier gebruikt dat het zo lang en optimaal mogelijk kan worden benut. Het doel, of het eindresultaat, is dat ons economisch systeem ook voor toekomstige generaties houdbaar is.

Er zijn natuurlijk diverse manieren om het systeem meer circulair te maken, maar in de basis gaat het om efficiënter gebruik en hergebruik van producten, onderdelen van producten en grondstoffen, bijvoorbeeld door recycling van afval of het verlengen van de levensduur van producten door reparatie. Vele bedrijven en organisaties zijn hiermee aan het experimenteren. En dat is heel mooi.

Circulaire economie in traditioneel paradigma

Maar wat ontstaat er bij al die hergebruikopties? Precies, nieuwe markten waarin naast nieuwe grondstoffen en producten ook gebruikte spullen en grondstoffen worden aangeboden. En hier komen de aloude economische principes om de hoek kijken.

Want alleen als de 'maagdelijke' grondstoffen en producten worden vervangen door de circulaire alternatieven leidt dit tot minder gebruik. Maar dat is vaak toch echt niet het geval.

Een aantal voorbeelden:

  • Een nieuwe markt voor tweedehands spullen. Veel markten voor opgeknapte of tweedehandsspullen bestonden tot voor kort nog niet. Deze spullen zijn daardoor dus vaak geen vervanging voor de originele producten. De markt van opgeknapte mobieltjes is bijvoorbeeld best groot, maar concurreert slechts beperkt met die van nieuwe toestellen. Het zijn vooral andere, minder koopkrachtige klanten die deze tweedehands mobieltjes kopen. Per saldo een grotere markt dus, waar uiteindelijk meer producten worden verkocht.
  • De prijs van grondstoffen daalt, waardoor het gebruik toeneemt. Dit mechanisme doet zich op verschillende manieren voor. Als er steeds meer hernieuwbare grondstoffen worden geproduceerd, leidt dit tot vervanging van de niet-hernieuwbare grondstoffen. Olie door zonne-energie, plastic bijvoorbeeld door tomatenvelletjes. De vraag naar fossiele grondstoffen neemt af. Ergo, de prijs daalt. En als de prijs daalt, dan is het weer aantrekkelijk om toch meer te gebruiken.
  • Consumenten gebruiken producten langer en houden geld over. Oke, we gaan producten langer gebruiken. Tweedehands kopen. Daarmee besparen we geld. Maar de vraag is vervolgens wel in hoeverre dat uitgespaarde geld niet alsnog wordt uitgegeven aan niet-duurzame consumptie.


Dit soort effecten wordt ook wel de circulaire terugkoppeling genoemd (circular rebound). Dankzij deze effecten kunnen bedrijven winst blijven maken. Meer omzet en winst, maar niet bepaald duurzamer.

Circulaire economie vergt meer dan circulaire principes

Kortom: zoals de circulaire economie nu wordt bedreven, levert het waarschijnlijk op zeer beperkte schaal duurzaamheidswinst op.

Immers, opties om echt minder materialen te gebruiken en producten te verkopen die langer meegaan, zouden logischerwijze tot een verlaging van de omzet moeten leiden. En dus tot minder winst. Als consumenten minder producten hoeven te kopen en het bespaarde geld in hun zak houden, leidt dat tot minder economische groei, maar wel tot duurzame ontwikkeling.

Maar hiermee zijn we er nog niet. Een kort lijstje van zaken die zouden kunnen helpen bij de verduurzaming van onze economie:

  • Beprijzing van grondstoffengebruik. Hierdoor worden hernieuwbare alternatieven relatief aantrekkelijker.
  • Meer belasting op externe effecten. De externe effecten, milieuvervuiling, fijnstofuitstoot, afval, brengen grote maatschappelijke kosten met zich mee. Een hogere prijs voor dit soort effecten leidt tot duurzamer gedrag.
  • Statiegeld op alles. Een belangrijke reden dat die circulaire economie nu nog niet werkt, is dat consumenten er geen enkel (financieel) belang bij hebben om ervoor te zorgen dat producten weer in een volgende 'loop' komen. Dat vraagt om een systeemverandering, ook in mentaliteit. Statiegeld kan dan helpen.

Begrijp me niet verkeerd, een circulaire economie mag best geld opleveren Maar een significante bijdrage aan de verduurzaming van onze maatschappij zou voorop moeten staan.

Meer van Hans Stegeman

Meer opinie