400x300hans-de-ge.png

Hans de Geus

Opinie

Annemarie van Gaal struikelt over de paradox van het libertarisme

Van Gaal mag graag met grote streken, vanuit de heup schietend, het Grote Boze Systeem aanvallen. Begrijpelijk, want wie houdt er nou van bureaucratie en overbodige ambtenaren? Bij haar column over uitbundige reclamebestedingen van de zorgverzekeraars ging er echter wat mis. Dan heb ik het niet over de ferme slag in de lucht die ze sloeg - ze werd boos over iets onbestaands, doordat ze verzuimd had zichzelf even goed te informeren. Het gaat me over het feit dat ze in feite privatisering van overheidstaken te lijf ging. Was dat echt de bedoeling, mevrouw?

Eén van de nadelen van het privatiseren van bijvoorbeeld de PTT en het ziekenfonds is dat de aanbieders van voormalige overheidsdiensten je vervolgens op de 'vrije markt' om de oren slaan met reclames.

Met producten die intransparant zijn, daardoor onvergelijkbaar, en door aanbieders die al snel fuseren tot molochen. Daardoor blijft er van de beoogde marktwerking eigenlijk niets over en de voordelen, voor zover die er al zijn, verdwijnen in de zakken van de aandeelhouders.

Ik verbaas me er daarom over dat er nog steeds mensen zijn die staan te springen om nieuwe privatiseringen, bijvoorbeeld van de pensioenfondsen.

Tot zover niets nieuws. Maar er is nu iets geks gebeurd. Er is zo iemand, van rechts, iemand die de overheid verafschuwt, iemand die vindt dat succes altijd een keuze en je eigen verdienste is.

Die iemand klaagt ineens in een column over het feit dat zorgverzekeraars aan reclameuitingen doen. Vervolgens gaat ze te rade bij de door haar verafschuwde overheid om die misstand inzichtelijk te maken.

Die iemand is Annemarie van Gaal. En ik weet niet hoe men erbij kwam op de wat onhandige column te reageren, maar het ministerie van VWS kwam met een dodelijke reactie. Lees mee:

Van Gaal schiet ongefundeerd uit de heup en met deze reactie komt dat nu eens een keer helder boven tafel. Maar dat is nu even niet waar het me hier om gaat. 

De manier waarop ze zichzélf tegenspreekt is al voldoende aanleiding om eindelijk eens dit bredere punt te maken, namelijk dat er iets niet klopt aan de redenering van zogenaamde libertariërs die pleiten voor een kleine overheid. Voor minder regels. Die gruwelen bij een maatschappij die maakbaar is.

Dit is de interne tegenstrijdigheid van het libertarisme: als de maatschappij niet meer maakbaar mag zijn door de overheid, betekent dat niet dat we niet meer 'gemaakt' worden. Het enige verschil is dat we er dan niks meer over te zeggen hebben, omdat het buiten het schootsveld van democratische controle valt.

Bedrijven zijn net zo goed te zien als een soort overheid, júist als ze we ze om ideologische redenen niet meer durven te reguleren, want dan worden ze almaar groter en machtiger.

Als ondersteuning voor deregulering en een kleine overheid wordt vaak Adam Smith aangehaald met zijn onzichtbare hand. Maar waar het Adam Smith om te doen was, was juist het tégengaan van heel veel macht bij een paar grote bedrijven. De grootgrondbezitter, de monopolist, die in zijn tijd onder een hoedje speelde met een corrupte en nauwelijks aanwezige overheid, dáár wilde hij de kleine vrije boer en vakman tegen beschermen.

Wat onze overheid met het stellen van regels en anti-kartel wil, is juist in de geest van Adam Smith zorgen voor een echte vrije markt, met eerlijke kansen voor iedereen, zo goed en zo kwaad als het gaat. In haar column is dat waar van Gaal in feite ook om vraagt. Ik vrees echter dat ze die conclusie voor zichzelf nog niet zal durven trekken.

Meer van Hans de Geus

Meer opinie