Leo Lucassen

Leo Lucassen

@Leolucassen

Leo Lucassen is hoogleraar arbeids- en migratiegeschiedenis en Directeur van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis.

Opinie

Herdenken betekent ook leren van het verleden

11 mei 2020 06:17

De toespraak die Arnon Grunberg op 4 mei in de Nieuwe Kerk op verzoek van het Nationaal Comité 4 en 5 mei uitsprak, heeft veel stof doen opwaaien. Hoewel zijn boodschap in de kern niet veel afweek van die van koning Willem-Alexander een paar honderd meter verderop, viel heel radicaal-rechts Nederland over hem heen.

Met name de zinsnede 'Als ze het over Marokkanen hebben, dan hebben ze het over mij', veroorzaakte bij een aantal mensen, ook in joodse kring, verontwaardiging. Het ontketende bij nog veel meer Nederlanders een blinde woede die niet zelden doordesemd was van halve of hele antisemitische stereotypen. Wie even de moeite nam om naar de reacties op Twitter te kijken zag het racisme tegen de plinten klotsen.

Ik betwijfel overigens of veel van deze mensen, van wie velen Nederlandse vlaggetjes en Forum- dan wel PVV-symbolen in hun profiel hebben, de toespraak ook echt gelezen hebben. Maar ook als ze dat wel hadden gedaan, is de kans groot dat ze niet veel anders gereageerd zouden hebben. Zo noemde de Trouw-columnist Sylvain Ephimenco de lezing een gevoelloze provocatie, met als belangrijk argument dat anders dan Marokkanen nu vreedzame vooroorlogse Joden geen aanslagen in Europa pleegden.

Nu pleegden zionisten vanaf 1924 wel degelijk aanslagen, vooral tegen de Engelsen en Palestijnen in Palestina. Zo vermoorden paramilitaire groepen op 9 april 1948 in het dorpje Deir Yassin honderden Palestijnse Arabieren. Een terreurdaad waar prominente joodse schrijvers en wetenschappers als Albert Einstein en Hannah Arendt fel tegen protesteerden in de New York Times. In hun ogen was het een 'fascistische' aanslag.

Maar ook als joden zo vreedzaam waren geweest als Ephimenco aanneemt, treft zijn kritiek geen doel. Grunberg zegt nergens dat Marokkanen de nieuwe joden zijn, hij signaleert slechts een algemeen, niet-tijdgebonden, mechanisme waarbij individuelen worden gereduceerd tot lid van een vermeende homogene groep. En omgekeerd, stel dat bepaalde joodse Nederlanders wel aanslagen gepleegd zouden hebben voor de oorlog in West-Europa, had dat ons oordeel over de industriële vernietiging dan anders gemaakt? Ik mag hopen van niet.

Grunberg citeerde in dit verband Primo Levi, die zelf Auschwitz overleefde, en ooit schreef dat je een mens dient te beoordelen naar wat hij is, en niet naar de groep waar hij toevallig toe behoort. Het getuigt dan ook van kwaadwillend lezen als je meent dat Grunberg 'de Tweede Wereldoorlog voor z'n politieke karretje spant'.

Want als we van de geschiedenis willen leren, dan is het juist uitermate belangrijk om op zoek te gaan naar algemenere patronen die ten grondslag liggen aan het stigmatiseren van bepaalde groepen, waarbij mensen op grond van een toebedeelde groepsidentiteit worden beoordeeld en uitgesloten. Met Nederlanders die wortels hebben in Marokko, maar ook anderen, gebeurt dat dagelijks en zijn er wel degelijk belangrijke parallellen met groepen in het verleden, zoals joodse Nederlander al vanaf de 17e eeuw.

Dat wil niet zeggen, en dat doet Grunberg ook niet, dat er een nieuw Auschwitz voor de deur staat, maar wel dat de manier waarop er in zeer negatieve zin over een groep Nederlanders wordt gesproken als 'Marokkanen', hoe divers die groep ook moge zijn, verontrustend en gevaarlijk is.

Dat hij daarbij wijst op de rol en verantwoordelijkheid van politici en anderen met maatschappelijk gezag, is meer dan terecht. Het legitimeert discriminatie en uitsluiting en verdiept de maatschappelijke kloof tussen een kunstmatig geconstrueerd 'wij' en 'zij'. Het is precies dat mechanisme waar Grunberg ons aan herinnert. En wat is nu een beter moment om dat te doen op 4 mei, als we de doden herdenken, van wie velen het slachtoffer werden van precies dat proces.

De golf van antisemitische en racistische reacties op sociale media die zijn lezing losmaakte, laat zien hoe actueel zijn analyse is en wat de gevolgen zijn van het langzaam aan verdwijnen van het taboe op groepsstigmatisering. Want 'als ze het over Marokkanen hebben', raakt dat alle minderheden, en joden niet in de laatste plaats.

Of, zoals de in 2010 overleden Leidse hoogleraar en antisemitisme-kenner, Dik van Arkel, ooit opmerkte: in tijden van toenemend racisme, tegen welke groep dan ook, zijn uiteindelijk de joden toch weer de dupe.