Pieter Klein

Pieter Klein

@pieterkleinrtl

Pieter Klein over wat hem bezighoudt in zijn werk en privéleven.

Opinie

De traan van Mark Rutte

21 januari 2020 06:08

Het was – alwéér – een emotionele en beladen bijeenkomst. Zo'n 300 gedupeerde ouders in de toeslagenaffaire deden in Rijswijk hun verhaal tegenover de minister-president en de minister van Financiën, Wopke Hoekstra. Ja, hij had 'een traan gelaten', bevestigde premier Mark Rutte desgevraagd. "Er waren een paar momenten, ja." Hij sprak over schrijnende verhalen van mensen die verschrikkelijk in de steek waren gelaten en in grote problemen kwamen. "Geen normaal mens houdt het dan droog."

Ik luisterde na afloop van de bijeenkomst naar Rutte, die de pers te woord stond, met Hoekstra aan zijn zijde. Vanaf vier uur 's middags tot tegen negen uur 's avonds hadden ze naar indringende, persoonlijke verhalen geluisterd: er was verdriet, woede, de vraag naar recht en rechtvaardigheid. Het was heftig. Aanvankelijk was er twee uur voor uitgetrokken, maar de mannen snapten al snel dat dit niet afgeraffeld kon worden. Niet als je vertrouwen wilt herstellen en weet dat de argwaan diep zit. En iedereen gehoord wil worden

"Ik besloot Mark Rutte te geloven. Dat zijn tranen en emoties authentiek en oprecht waren."

Rutte en Hoekstra snappen ook wel dat ze er met één bijeenkomst niet zijn. De premier zei dat hij verwijten begreep. Aan het adres van het kabinet en aan hem persoonlijk. Ik kreeg de indruk dat een kwartje was gevallen. De premier had het over onze rechtsstaat, die mensen moet beschermen, ook tegen de overheid, en dat exact dit niet was gebeurd. Even later zei Rutte tegen me dat hij deze dag zelf het gevoel heeft ervaren, dat ik ruim driekwart jaar geleden beschreef, toen Trouw en RTL Nieuws samen onderzoek begonnen te doen: "Waarom ik? Waarom wij? Het was een jarenlange hel."

Mede omdat hij dat zei, besloot ik Mark Rutte te geloven. En dat zijn tranen en emoties authentiek en oprecht waren – hoeveel scepsis die biecht ook zou oogsten op social media. Ik geloofde het ook omdat Hoekstra en Rutte in hun inleiding achter gesloten deuren nogmaals en ruimhartig excuus aanboden. En omdat Rutte een fatsoenlijke en zorgvuldige afhandeling een 'erekwestie' noemde. Omdat Rutte beloofde dat hij de zaak 'niet meer zal loslaten'. Omdat hij uit eigen beweging de affaire vergeleek met MH17 en het gaswinningsdrama in Groningen, vanwege de impact die de premier op z'n bordje krijgt. "Het komt daar dicht bij in de buurt."

"Omdat de verslagen tot staatsgeheim zijn gebombardeerd, kunnen we het niet controleren, maar soit."

Vorige week schreef ik over het wie wist wat wanneer, en sprak toen ook Rutte aan. In antwoorden op Kamervragen wordt gisteravond gemeld dat over (het ontsporen van) de fraudejacht bij toeslagen nooit in de ministeriële commissie is gesproken – de commissie waarvan Rutte destijds voorzitter was. Omdat de verslagen tot 'staatsgeheim' zijn gebombardeerd, kunnen we het niet controleren, maar soit.

Erkend wordt dat de afgelopen jaren meermalen op hoog ambtelijk en politiek niveau is gesproken over soepeler en redelijker wetgeving, maar dat kwam niet van de grond. Tussen de regels door wordt erkend dat ook het huidige kabinet burgers in de steek heeft gelaten. Dat men zelf leed aan een 'tunnelvisie', waaruit het kabinet pas in de loop van vorig jaar ontwaakte. Terwijl men dat najaar 2017 al had moeten doen, na een vernietigend rapport van de Nationale Ombudsman: "Dit is het moment waarop de zaak is geagendeerd, waarna het vervolgens te lang heeft geduurd voordat het besef ontstond van de grote impact die de aanpak op betrokken burgers heeft gehad." Een schuldbekentenis voor politiek falen.

"Bronnen wijzen op de ambtelijke kliek aan de top. Experts in verhullend taalgebruik. Mensen die hun sporen wissen door dingen níet vast te leggen."

Er zijn 1001 redenen waarom ik in dit dossier nog zeer argwanend ben. Mijn collega Jan Kleinnijenhuis van dagblad Trouw en ik krijgen nog steeds schrijnende verhalen in onze mailbox. Ook gisteren hoorde ik weer dat dwanginvorderingen nog gewoon door zouden lopen. We krijgen tips van ambtenaren die hun eigen top niet vertrouwen – niet de top van destijds, rond de ontspoorde fraudejacht, niet de huidige top, die medeverantwoordelijk was voor de tunnelvisie, het afdekken, het onjuist informeren van de politieke leiding, het doorgaan met het kapot procederen van mensen, terwijl men wist dat men geen zaak had.

Meerdere bronnen wijzen op de ambtelijke kliek aan de top. Experts in verhullend taalgebruik. Mensen die hun sporen wissen door dingen níet vast te leggen. Op het juiste moment informeel politieke rugdekking zoeken. Zorgen dat het niet wordt vastgelegd, zodat journalisten het nakijken hebben als ze een verzoek indienen op basis van de Wet openbaarheid van bestuur. Mensen die elkaar al jaren kennen, uit hun studie. Ons kent ons. En dan verbaasd zijn dat geluiden van de werkvloer of uit de samenleving niet naar boven komen? Succes met je 'cultuurtrajecten' en 'veranderprogramma'.

"Ik kan dit niet serieus nemen. Ik heb er geen vertrouwen in."

Na de politieke val van Menno Snel was er de exit van de hoogste baas, de directeur-generaal. In de officiële communicatie werd niets gezegd over het feit dat Wopke Hoekstra het vertrouwen in hem had opgezegd. Vanwege zijn falen in de afhandeling. Er speelde meer, maar het nalaten dit te benoemen is een buitengewoon beroerd signaal. Naar de Belastingdienst. Naar de hele samenleving. Wat zég je daarmee?

En nu wordt alweer een interim directeur-generaal ingevlogen. Speciaal voor Toeslagen. Alweer uit die club van roulerende topambtenaren, de Algemene Bestuursdienst. Die voor andere ambtenaren rapportjes schrijven. Interim-klussen doen. De vuilnismannen van de overheid, van wie sommigen eerder ernstig faalden. De nieuwe Toeslagenbaas – die gisteren op zijn eerste werkdag de bijeenkomst met gedupeerde ouders bijwoonde – meldde op intranet van Financiën dat hij er zin in heeft – en verkondigde verder allemaal consultant-bullshit. Er werd direct scherp op gereageerd: "Ik kan dit niet serieus nemen. Ik heb er geen vertrouwen in."

"Wat ook opviel: Rutte en Hoekstra hadden gedupeerden niets te bieden. Ja, een luisterend oor."

Nog een reden om argwanend te zijn: ambtenaren van Rutte hebben achter de schermen hun best gedaan om de premier níet te laten opdraven, vandaag in een debat over de affaire. Wat ook opviel: Rutte en Hoekstra hadden gedupeerden niets te bieden. Ja, een luisterend oor. En verder moeten gedupeerden wachten op het tweede rapport van de commissie-Donner. Of zij in aanmerking komen voor eerherstel. Voor compensatie.

Misschien heb ik te vaak gehoord dat de politiek sprak over 'precedentwerking'. Dat het geruchtencircuit zegt dat er politiek is onderhandeld met de commissie-Donner. Dat 'men' in de maag zit met 'verjaring' en al die zaken die niets met fraude hadden te maken en waarin ouders toch gedupeerd zijn. Voor de zekerheid vroeg ik er Rutte naar – uiteindelijk zijn dit toch gewoon politieke besluiten, ongeacht het advies? Ja, erkende Rutte.

Er zijn gisteren grote woorden gebruikt.  Excuus. Erekwestie. Vertrouwen herstellen. Er waren tranen van Mark Rutte.

Belofte maakt schuld.