Pieter Klein

Pieter Klein

@pieterkleinrtl

Pieter Klein over wat hem bezighoudt in zijn werk en privéleven.

Opinie

Omzien in afgrijzen

19 november 2019 05:59

Ik had me voorgenomen om even geen columns meer te schrijven over de toeslagenaffaire bij de Belastingdienst. Het aantal stukken sinds de eerste publicatie in maart (Boevenstreken van de Belastingdienst) is bijna niet meer te tellen, en toon en inhoud waren genadeloos hard. Ik voelde me soms een roeptoeter. Sommigen dachten dat ik op de man speelde – dat het me ging om staatssecretaris Menno Snel (Financiën). Dat was en is niet zo.

Zelf beschouwde ik de columns als feitelijk én noodzakelijk. Omdat weliswaar excuses werden aangeboden, maar ondanks nieuwsverhalen niet echt leek door te dringen dat in deze zaak sprake was van onrechtmatig en onbehoorlijk bestuur door de Belastingdienst, van gesjoemel, gelieg en gedraai. Van het falen van een reeks democratische instituties. Waar honderden, duizenden mensen slachtoffer van werden. Onrecht werd niet hersteld. De afgelegde politieke verantwoording was summier en in veel opzichten een gatenkaas.

 

Als je dit níet onder ogen ziet, en hier niet tegen optreedt, dan corrumpeer je de hele Belastingdienst, zoals CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt eerder waarschuwde.

'Omzien in verwondering', heet het advies van de commissie-Donner, waarmee de weg is vrijgemaakt voor compensatie een eerste groep van 300 ouders bij wie toeslagen voor kinderopvang onterecht werd stopgezet.  Verwondering – een typisch Donneriaans eufemisme. Mij overviel meer een gevoel van verbijstering, afgrijzen en ontzetting toen ik het weekeinde met Jan Kleinnijenhuis van dagblad Trouw zo'n 1500 pagina's aan interne stukken doorploegde. Documenten die het ministerie van Financiën in strijd met de Algemene wet bestuursrecht willens en wetens véél te laat vrijgaf, omdat Menno Snel eerst zijn oplossing en zijn 'totaalbeeld' wilde presenteren.

Gisteren publiceerden we over wat we aantroffen, en het was niet mals. Hoge ambtenaren die willens en wetens onschuldige mensen jarenlang in problemen brachten. Fouten die niet werden hersteld. Een bestuurlijk en moreel failliet. Staatssecretaris Snel zei vrijdag dat hem niet was gebleken dat ambtsmisdrijven waren gepleegd. Oh nee? Langdurig machtsmisbruik – hoe kwalificeer je dat dan? Contra legem handelen. Onbehoorlijk bestuur, met zoveel gedupeerden… Als je dit níet onder ogen ziet, en hier niet tegen optreedt, dan corrumpeer je de hele Belastingdienst, zoals CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt eerder waarschuwde.

Ook de staatssecretaris zelf heeft nog heel veel uit te leggen. Het wachten is op een tijdlijn, waarin hij nauwgezet uit de doeken moet doen: wie wist wat wanneer? Dit zal ook Menno Snel en zijn huidige topambtenaren raken.

Om deze reden schrijf ik er nogmaals over. Menno Snel is 'vastberaden' om de zaak op te lossen. Dat geloof ik best – aan z'n intenties twijfel ik niet. Maar vooruitkijken kan pas als de rotzooi uit het verleden echt is opgeruimd. Mogelijk is er een parlementaire mini-enquete nodig, om alle ongerechtigheid uit het verleden boven tafel te krijgen, waarbij getuigen onder ede kunnen worden gehoord. Misschien komt de boel pas echt in beweging als er aangifte wordt gedaan. Ik vraag me sowieso af waarom de Rijksrecherche nog geen oriënterend feitenonderzoek heeft ingesteld.

Ook de staatssecretaris zelf heeft nog heel veel uit te leggen. Het wachten is op een tijdlijn, waarin hij nauwgezet uit de doeken moet doen: wie wist wat wanneer? Dit zal ook Menno Snel en zijn huidige topambtenaren raken. Hoe kan het dat de onderste steen niet boven kwam toen hij daarom vroeg – toen het ging om achterhouden van stukken in rechtszaken? Hoe kan het dat hij vaker onjuist, of onvolledig is geïnformeerd door zijn eigen ambtelijke top, bijvoorbeeld over het structureel verwerken van tweede nationaliteit? Wat wist de staatssecretaris eigenlijk exact van de ambtelijke jacht op de eerzame klokkenluider?

Het postdateren van informatie om een 'vermoeden van fraude' te verzinnen, komt dat niet feitelijk neer op valsheid in geschrifte? Op machtsmisbruik? Waarom blijven die documenten geheim?

Een probleem hierbij is dat Snel nog steeds de informatievoorziening aan de Kamer doseert. Stapels documenten waarom het parlement vroeg, worden niet gegeven. Zoals de concept-stukken waaruit blijkt dat er nep-bewijs is gebruikt tegen het gastouderbureau uit Eindhoven, dat in de zaak een sleutelrol speelt. Het postdateren van informatie om een 'vermoeden van fraude' te verzinnen, komt dat niet feitelijk neer op valsheid in geschrifte? Op machtsmisbruik? Waarom blijven die documenten geheim?

Snel heeft zich ook in de nesten heeft gewerkt omdat hij eerder zei dat hij 'geen signalen' en 'geen concrete aanwijzingen' had dat het in meer gevallen zó mis was gegaan als in de Eindhovense zaak. Later zwakten woordvoerders dat af door te zeggen – althans niet vergelijkbaar, niet in dezelfde omvang. Kletskoek. Ze wisten het, het staat in stukken van vorig jaar en van dit jaar aan de staatssecretaris. Het was namelijk beleid, er liepen tal van rechtszaken, en ambtenaren waarschuwden voor precedentwerking als-ie te soft zou zijn. Ondertussen, al die maanden nadat Snel in 't voorjaar uit z'n tunnelvisie ontwaakte, gingen dwanginvorderingen tegen reeksen onschuldige burgers gewoon door.

Wat de Landsadvocaat verzweeg, was dat het de uitdrukkelijke doelstelling was om bureaus kapot te maken, de 'stroom aanvragen' voor toeslagen 'aan de poort' te stoppen, om facilitators 'uit de markt te halen'.

Er valt dus wel het nodige verantwoorden. Dat geldt ook voor twee andere groepen gedupeerden waar nog weinig aandacht voor is: voor gastouders, en voor gastouderbureaus. Donner schrijft dat ook zij 'gevolgen ondervonden' van de ontspoorde fraudejacht waarbij toeslagen van ouders onrechtmatig werden stopgezet. Eufemistisch: "In de eerste plaats zullen het bureau en aangesloten gastouders een deel van de afnemers hebben verloren. Dit heeft ongetwijfeld tot spanning, ongemak en niet voorziene kosten geleid." Ja, inderdaad. Alles ging kapot.

In eerste aanleg verloor het Eindhovense gastouderbureau een rechtszaak over aansprakelijkheid van de staat. Wat die rechter niet wist, is dat-ie is voorgelogen door de Landsadvocaat. Dat stukken zijn achtergehouden. Ik schreef er twee keer eerder over. Wat die Landsadvocaat verzweeg, was dat het de uitdrukkelijke doelstelling was om bureaus kapot te maken, de 'stroom aanvragen' voor toeslagen 'aan de poort' te stoppen, om facilitators 'uit de markt te halen' – bureaus waarvan werd gedacht dat ze fraude en misbruik organiseerden. Het blijkt ook glashelder uit de documenten die dit weekeinde werden vrijgegeven aan Trouw en RTL Nieuws.

Juristen zeggen dat het lastig is om het causaal verband te bewijzen tussen het handelen van een overheidsinstelling als de Belastingdienst, onrechtmatigheid en de daardoor ontstane schade. Nou, die relatie lijkt me hier glashelder.

Wat die Landsadvocaat de rechter op de mouw spelde was dus een leugen: dat er slechts sprake was van een rechtmatigheidsonderzoek bij vraagouders, en dat de Belastingdienst slechts in actie kwam om z'n controlerende taak uit te oefenen. Allemaal stukken achtergehouden. De arrogantie van een staat in een staat. En de Kamer krijgt maar geen inzage in het dossier-Landsadvocaat. Welk belang wordt hier verbeten beschermd? Dat van de Belastingdienst. Uit angst voor precedentwerking. Dat de overheid fouten moet toegeven. En soms zelfs moet betalen – óók de Belastingdienst.

Juristen zeggen dat het lastig is om het causaal verband te bewijzen tussen het handelen van een overheidsinstelling als de Belastingdienst, onrechtmatigheid en de daardoor ontstane schade. Nou, die relatie lijkt me hier glashelder. En zelfs als het al niet onrechtmatig zou zijn, dan is het op z'n minst onbehoorlijk bestuur, waarvoor verantwoordelijkheid genomen moet worden. En dus aansprakelijkheid erkent. De morele kwestie is evident. Do the right thing.

Het zijn twee lieve mensen, die ongerechtigheid niet kunnen verkroppen. Als zij geen hulp hadden gekregen van gewetensvolle klokkenluider(s), dan was het toeslagenschandaal nooit aan de oppervlakte gekomen.

Lees dit interview nog maar eens terug met ondernemer Ahmet Gökçe, die eerder vroeg om erkenning en eerherstel. Realiseer je ook dat zijn vrouw, advocate Eva González Pérez, al jaren tientallen gedupeerde ouders onvermoeibaar bijstaat in het gekmakend gevecht met de overheid. Het zijn twee lieve mensen, die onrechtvaardigheid niet kunnen verkroppen. Als zij geen hulp hadden gekregen van een gewetensvolle klokkenluider, dan was het toeslagenschandaal nooit aan de oppervlakte gekomen.

Het is tijd dat Ahmet en Eva in het gelijk worden gesteld. Ze zijn te lang van het kastje naar de muur gestuurd. Het is de hoogste tijd voor voor erkenning, voor ruimhartig excuus. Tijd voor faire genoegdoening.