Pieter Klein

Pieter Klein

@pieterkleinrtl

Pieter Klein over wat hem bezighoudt in zijn werk en privéleven.

Opinie

Waardig sterven: als je ouder of je zieke kind dood zal gaan

08 oktober 2019 06:04

Wie wil er geen waardig levenseinde? Voor degenen die je dierbaar zijn. Voor jezelf. Ik schreef laatst over die euthanasiezaak die voor de rechter werd gebracht. Over een inmiddels gepensioneerde arts, die een ernstig demente oude vrouw uit haar lijden verloste. Op basis van haar eerdere schriftelijke, vrijwillige en weloverwogen wilsverklaringen over wat zij zag als ondraaglijk en uitzichtloos lijden. De arts deed dit na grondig en zorgvuldig onderzoek.

Ik was nogal ontstemd dat het Openbaar Ministerie (OM) de zaak voor de rechter bracht.  Misschien omdat ik nogal van de afdeling zelfbeschikking ben. En het wonderlijk vind dat je wilsverklaring geldig is, tot je volstrekt dementeert en je geen schim meer bent van wie je was. Vandaar: 'Als je dood wil, maar ’t niet meer kan zeggen'. Het leek me een proefproces. En dus - eigenlijk - willekeur. Waarmee wat mij betreft het OM z’n vervolgingsrecht verspeelde.

De rechtbank: "Een beschuldiging van moord doet geen recht aan het integere en transparante handelen van de verdachte."

Wie geïnteresseerd is in de medisch-ethische vragen rond leven en dood, doet er goed aan het uitgebreide vonnis van de rechtbank Den Haag grondig na te lezen. De arts werd vrijgesproken. Vanwege alle zorgvuldigheidseisen die ze in deze verdrietige zaak in acht nam. De rechtbank veegt eigenlijk de vloer aan met het OM. Omdat de arts namelijk exact handelde bínnen de normen die de wetgever zelf heeft geformuleerd. (Zie onder meer rechtsoverwegingen 5.3.1 en 5.3.2). Normen die ook door de huidige minister van Volksgezondheid zijn bevestigd: een eerder gedaan schriftelijk verzoek tot euthanasie kán een mondeling verzoek vervangen.

Je moet ook de laatste zin van het vonnis tot je laten doordringen. Het OM had subsidiair moord ten laste gelegd. De rechtbank: "Een beschuldiging van moord doet geen recht aan het integere en transparante handelen van de verdachte." Geen wonder dat het OM geen hoger beroep instelt. Via een zogeheten 'sprongcassatie' gaat de Hoge Raad zich nu over de zaak buigen. Dit betekent dat de arts niet meer wordt vervolgd, maar dat de hoogste rechter in het 'algemeen belang' een uitspraak zal doen.

De wetgever bestaat nu uit een bonte verzameling liberale en confessionele partijen. Die elkaar gijzelen met de afspraak uit het regeerakkoord dat bij medisch-ethische kwesties 'zorgvuldigheid boven snelheid gaat' en dat bestaande wetten en regels het 'uitgangspunt' zijn.

Gisteren kwam er een aap uit een mouw. "We hebben de zaak niet in de meest brede zin voorgelegd aan de rechtbank, dat doen we nu wel," aldus procureur-generaal Rinus Otte in Trouw. Hij wil een uitspraak over álle onderdelen van de wetgeving. Wat is ondraaglijk lijden? Wat is de exacte status van een schriftelijk verzoek? Mag een arts een slaapmiddel geven voordat euthanasie wordt toegepast, zonder dat betrokkene dat weet? Om eraan toe te voegen: “Als daarna toch onzekerheid blijft bestaan, zullen wij zo veel nieuwe zaken voor de rechter brengen als nodig is om helderheid te krijgen.”

Is het strafrecht hiervoor bedoeld? Misschien moeten we het oordeel van de Hoge Raad even afwachten, maar mij bekroop een onaangenaam gevoel bij deze verreikende juridisering, zeker na de uitspraak van de rechtbank Den Haag. Hoort dit debat niet in het politieke domein thuis? Is niet eerder de wetgever aan zet, áls er al hiaten zijn in wet- en regelgeving? Maar ja, de wetgever bestaat nu uit een bonte verzameling liberale en confessionele partijen. Die elkaar gijzelen met deze afspraak uit het regeerakkoord, dat bij medisch-ethische kwesties 'zorgvuldigheid boven snelheid gaat' en dat bestaande wetten en regels het 'uitgangspunt' zijn.

Uit het rapport blijkt dat er behoefte is aan meer mogelijkheden voor 'actieve levensbeëindiging' voor deze groep kinderen, als er sprake is van 'ondraaglijk en uitzichtloos lijden'.

Actueel is niet alleen als het gaat om euthanasie bij dementerende ouderen. Een brandende kwestie is ook actieve levensbeëindiging bij ernstig zieke kinderen – kinderen die zullen sterven. Omdat ze ongeneeslijk ziek zijn. Kanker hebben. Of een stofwisselingsziekte. Of een zeer ernstige, aangeboren aandoening. Ze staan beschreven in het rapport 'Medische beslissingen rond het levenseinde bij kinderen (1-12)'. En dit rapport roept de vraag op of sommige ernstig zieke kinderen wel waardig kunnen sterven.

Uit het rapport blijkt dat er behoefte is aan meer mogelijkheden voor 'actieve levensbeëindiging' voor deze groep kinderen, als er sprake is van 'ondraaglijk en uitzichtloos lijden'. Voor kinderen tot 1 jaar (pasgeborenen) is er al een regeling met zorgvuldigheidseisen. Voor kinderen boven de 12 jaar zijn ook regels vastgelegd: boven die leeftijdsgrens mogen kinderen samen met hun ouders besluiten. Boven de 16 jaar mag je zelf besluiten wanneer sprake is van ondraaglijk lijden; ouders moeten er dan wel mee instemmen. De gedachte is dat je boven de 12 'wilsbekwaam' bent, en daaronder (nog) niet.

Een ouder: "Als het uitzichtloos is, dan wil je dat niet voortzetten. Ik vind het heel storend dat dit er voor een kind niet is. Maar omdat-ie een kind is en wilsonbekwaam, moet-ie wel lijden."

In het onderzoek werden 38 artsen ondervraagd die 359 sterfgevallen bij kinderen tussen de 1 en 12 jaar meemaakten. In 46 zaken zou euthanasie een 'welkome optie' zijn, aldus de artsen. Want, wat blijkt: palliatieve sedatie is in de ernstigste gevallen niet toereikend. Artsen zijn terughoudend met het ‘in slaap brengen’ van kinderen: formeel mag dit alleen als de levensverwachting nog maar maximaal twee weken is. Ze zijn bang voor Justitie.

Het leidt ertoe dat in de grijze schemerzone er kinderen zijn die het dagen uitschreeuwen van de pijn. Een ouder: "Ons kind heeft een periode gehad dat-ie lag te gillen van de pijn: "Help me nou, help me nou!" Dat was echt verschrikkelijk om te zien. Dat is drie dagen doorgegaan." En een andere ouder: "Als het uitzichtloos is, dan wil je dat niet voortzetten. Ik vind het heel storend dat dit er voor een kind niet is. Maar omdat-ie een kind is en wilsonbekwaam, moet-ie wel lijden." Andere ouders beklagen zich dat ze over van alles mogen meebeslissen, maar níet kunnen zorgen dat hun kind 'waardiger' kan sterven.

Ik snap ook dat we in Nederland polderland rekening zouden moeten houden met elkaars diepgewortelde opvattingen. En dat snelheid gevaarlijk kan zijn. Maar: hoe zorgvuldig is het als we wegkijken?

We leven dus in een land waar niet alle doodzieke kinderen waardig kunnen sterven. In een land waar een arts wordt vervolgd die naar eer en geweten en zorgvuldig handelde, omdat iemand wilde sterven, en daar weloverwogen voor koos. Omdat er 'maatschappelijk debat' over is. Omdat er verzet is, ook onder artsen. (Die overigens niet verplicht zijn mee te werken aan euthanasie, als jij daar om verzoekt. En al helemaal niet als de ‘omgeving’ het vraagt omdat men vader of moeder langzaam ziet wegkwijnen in een verpleeghuis.)

Ik realiseer me terdege dat actieve levensbeëindiging raakt aan indringende vragen en dilemma’s. Morele. Medisch-ethische. Juridische. Maatschappelijke. Politieke. Religieuze noties ook. Ik snap ook dat we in Nederland polderland rekening zouden moeten houden met elkaars diepgewortelde opvattingen. En dat snelheid gevaarlijk kan zijn.

Maar: hoe zorgvuldig is het als we wegkijken? Als we ouderen een waardig einde ontzeggen (en artsen vervolgen). Als we doodzieke kinderen aan hun lot overlaten? Vertel het me.