Hans Stegeman

Hans Stegeman

@hanswstegeman

Hans Stegeman is econoom en werkt bij Triodos Investment Management. 

Opinie

2019: Het jaar dat de grenzeloze groei echt voorbij is

17 augustus 2019 12:31

De groeipiek van Nederland is voorbij, maar de vooruitzichten van het CPB voor de Nederlandse economie zijn niet zo somber als door sommigen gevreesd. "Onze economie doet het beter dan die van Duitsland!", zeiden sommigen. Alsof de voorspelling van de economische groeiprestaties een soort uitslag van een wedstrijd is.

Voor mij was dit niet het grote nieuws. Het grote nieuws is dat deze voorspelling laat zien dat de grenzen aan de groei voor Nederland heel duidelijk in zicht komen. De ruimte in Nederland raakt op, het aantal beschikbare mensen ook. Er wonen al veel mensen op onze postzegel dat nog meer economische activiteit alles bedreigt wat niet-economie is. Frisse lucht. Zoiets als natuur. Wellicht moeten we die grens eens een keer echt serieus nemen.

Minder groei

De Nederlandse economie verliest langzaam maar zeker stoom. Was het afgelopen kwartaal een positieve verrassing, voor volgend jaar verwacht het CPB een groei van 1,4 procent, 'slechts' de helft van de groei in 2017. Dit lijkt een fikse vertraging, maar is eigenlijk helemaal zo slecht nog niet als je de internationale omgeving meeweegt. Het beeld van de economie op de korte termijn wordt momenteel bepaald door onzekerheid over tal van zaken: de brexit-saga, het (handels)beleid van de regering-Trump, het rentebeleid van centrale banken, verkiezingen in Italië, om er een paar te noemen.

Structurele grenzen aan mensen en ruimte

Maar daar gaat het me nu niet om. Op de lange termijn wordt de groei namelijk niet bepaald door de vraag, maar door de maximale productiecapaciteit: kapitaal en arbeid – de klassiek-economische componenten - en tegenwoordig ook natuurlijke hulpbronnen, zoals onze leefomgeving. Met die laatste twee beginnen we tegen grenzen aan te lopen. In 2019 vindt aan de productiekant een omslag plaats: de groei is niet zozeer het gevolg van meer uren werken, maar vooral van een hogere productiviteit.

De Nederlandse arbeidsmarkt laat eens te meer zien dat onder andere door de vergrijzing het aantal beschikbare handjes opraakt. De werkloosheid is op recordlaagte, er zijn bijna net zoveel vacatures als werklozen en in veel sectoren is het personeelstekort inmiddels zo nijpend dat aan de vraag niet meer kan worden voldaan. Bij de overheid heeft dit er bijvoorbeeld al toe geleid dat bepaalde budgetten, zoals in de zorg, niet eens konden worden besteed doordat er te weinig mensen konden worden aangenomen. Een duidelijke grens aan de groei.

Grenzen van de natuur

Een andere, heel duidelijke grens, die betrekking heeft op natuurlijke hulpbronnen, is onlangs getrokken door de Raad van State in zijn uitspraak over het zogenaamde Programma Aanpas Stikstof (PAS). Dit programma is in 2015 door de Nederlandse overheid gestart om de uitstoot van stikstof terug te dringen. Het vormt echter tevens de basis waarop de overheid vergunningen verleent aan bedrijven die uitstoot van stikstof veroorzaken.

De Raad oordeelde dat dit programma in strijd is met Europese richtlijnen en kwetsbare natuur te weinig bescherming biedt. De uitspraak trok deze week een streep door een groot aantal projecten. Minder woningbouw, minder wegenaanleg, minder bedrijfsactiviteiten in de buurt van natuurgebieden. Dit jaar al kan dit leiden tot een reële beperking van de economische groei. En dit kan een zeer serieuze beperking voor de economie worden de komende jaren, omdat bijna per definitie meer activiteit leidt tot extra stikstofuitstoot. En dat kan alleen gecompenseerd als we ergens anders minder activiteit hebben.

Geen groei meer ten koste van leefomgeving

Blijft stijging van de arbeidsproductiviteit over als enige bron van economische groei. Nu hoor ik menigeen meteen al roepen dat dit een veel te smalle basis is en daarom nooit voldoende groei zal opleveren. Maar is dat dan zo erg? Immers, economische groei wordt vooral noodzakelijk geacht om iedereen aan werk te helpen. Dan zeg ik: check, is gedaan! We hebben bijna volledige werkgelegenheid. Daarnaast wordt economische groei nodig geacht om de welvaartsstaat betaalbaar te houden. En dan zeg ik: check, geen probleem! Ook volgend jaar weer een begrotingsoverschot en dalende overheidsschuld.

Economische groei als gevolg van een stijging van de arbeidsproductiviteit is prima. Groei die ten koste gaat van onze leefomgeving en ons welzijn, daar moeten we vanaf. Geen manieren trachten te vinden om grenzen op te rekken en een nog grotere hypotheek nemen op de toekomst.

Frisse blik

Kortom: met de grenzen in zicht is het de hoogste tijd om eens met een frisse blik naar economische groei en de noodzaak ervan kijken. En ja, dat betekent de sloop van een groot aantal klassiek-economische heilige huisjes.

Mijn afdronk dus van de cijfers deze week: we mogen blij zijn dat de economie minder hard gaat groeien. We hebben het gemiddeld in Nederland hartstikke goed. En dan kunnen we ervoor zorgen dat die economische activiteit op onze postzegel zo wordt ingericht dat we ook nog iets van natuur over houden.