Pieter Klein

Pieter Klein

@pieterkleinrtl

Pieter Klein over wat hem bezighoudt in zijn werk en privéleven.

Opinie

Een schokkend gebrek aan lerend vermogen

23 juli 2019 06:01

Er schijnt een Chinees gezegde te zijn, dat luidt: "Het leven moet vooruit geleefd en achteraf begrepen worden." Mooi. Hoewel het achteraf begrijpen niet altijd meevalt. Sterker, als je feiten of schandalen achteraf reconstrueert, dringt de vraag zich steeds indringender op: hoe heeft iets zó fout kunnen gaan? Waarom keek iedereen weg? En: waarom wordt het niet opgelost?

Het gezegde werd gebruikt door een PvdA-Kamerlid, in een debat over de Catshuisbrand-affaire. Bij die brand kwam in 2004 een schilder om het leven, als gevolg van het – verboden - gebruik van thinner. Na jaren research van RTL Nieuws, een onderzoek van de Rijksrecherche, en de moed van een klokkenluider bleek: de overheid had relevante informatie achtergehouden voor het Openbaar Ministerie, dat strafrechtelijk onderzoek deed. Opgeborgen in de kluis van de landsadvocaat. Dat valt (ook) achteraf niet te begrijpen – het is sowieso onbegrijpelijk overheidshandelen.

Ook als de bressen in de verdedigingslinies al zijn geslagen, wordt alle energie gestoken in zelfbehoud. In overleven. In plaats van het ruimhartig erkennen van de (morele) verantwoordelijkheid voor de misstand.

Het probleem is niet dat er fouten worden gemaakt. Iedereen maakt fouten. De overheid ook. Het probleem is zelfs niet dat er misstanden zijn, of kunnen ontstaan. Het probleem is nogal eens dat de overheid de misstand aanvankelijk gewoon niet wil zien. Gemaakte fouten niet wil toegeven. Er moeten klokkenluiders aan te pas komen, vasthoudende Kamerleden, of vervelende rotjournalisten. En dan nog. Ook als de bressen in de verdedigingslinies al zijn geslagen, wordt alle energie gestoken in zelfbehoud. In overleven. In plaats van het ruimhartig erkennen van de (morele) verantwoordelijkheid voor de misstand. En te handelen naar de conclusies die getrokken moeten worden.

Er is sprake van een schokkend gebrek aan lerend vermogen bij onze overheid. We zien het ook weer in de affaire rond de onrechtmatige stopzetting van toeslagen voor kinderopslag, door de Belastingdienst, in 2014. Zoveel mensen werden klemgereden door de wielen van de macht… Ik schreef al een paar stukjes over de verwijtbaar gebrekkige afhandeling door staatssecretaris Menno Snel (Financiën). Omdat hij zelf aan tunnelvisie leed. Omdat hij waarheidsvinding voor zich uit schoof. Omdat hij de ernst en omvang van de schade nog steeds toedekt. Omdat de landsadvocaat waarheidsvinding nog steeds tegenwerkt. Snel had al vlak na zijn aantreden, na het vernietigend rapport van de Nationale Ombudsman in 2017, grote schoonmaak moeten houden. Hij wachtte er anderhalf jaar mee.

'Van droom naar daad', was het motto van de 'fiscale brandweer' die duizenden burgers zou gaan aanpakken. Met maar één doel: stoppen die toeslagen! 'Zo vroeg mogelijk' stoppen!

Wat zien we hier nou gebeuren, vroeg ik aan CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt, die al jaren het naadje van de kous wilt weten. Het eerste probleem, aldus Omtzigt, is dat niet het strafrecht is ingezet om (vermeende) malafide bureaus aan te pakken, maar dat met uitkomsten van oppervlakkig onderzoek aangesloten ouders werden aangepakt. Via het bestuursrecht, met veel minder waarborgen voor mensen - als zij in het vizier van de overheid komen. Verrek, dacht ik, Omtzigt heeft gelijk. 'Van droom naar daad', was het motto van de 'fiscale brandweer' die duizenden burgers zou gaan aanpakken. Met maar één doel: stoppen die toeslagen! 'Zo vroeg mogelijk' stoppen! Ook al was er slechts een magere 'eerste analyse', ze gingen 'experimentele' stappen zetten. En trots dat ze waren: "Het effect is hoe dan ook aanzienlijk."

Geen strafrecht dus, maar bestuursrecht. En vervolgens dat bestuursrecht enthousiast uit het oog verliezen. Mensen niet wijzen op hun rechten. Niet zeggen wat ze kunnen doen om alsnog hun recht te halen. Bezwaren eindeloos traineren. Relevante stukken achterhouden in rechtszaken. En als klap op de vuurpijl: de wet misbruiken. Eerst toeslagen onrechtmatig stopzetten. En als mensen dús in financiële problemen kwamen en de kinderopvang niet meer konden betalen zeggen: hé, je betaalt niet meer, dus heb je niet kunnen aantonen dat je recht had op opvang, dus gaan we terugvorderen. Machtsmisbruik in het kwadraat. Pervers.

"Bent u nog wel de juiste persoon om dit op te lossen? Of groeit het u boven het hoofd?"

Het tweede probleem, aldus Omtzigt, is dat áls de misstand eenmaal door de overheid wordt onderkend, er geen grondig en onafhankelijk onderzoek wordt gedaan. Degene die verantwoordelijk is voor de misstand laat een intern onderzoek doen, en die overheidsinstantie formuleert de opdracht, zonder pottenkijkers zoals de Tweede Kamer. Verrek, dacht ik. Alweer. Een patroon. Precies wat er onder leiding van Menno Snel gebeurde. Een flutonderzoek doen naar 't achterhouden van relevante informatie en documenten voor rechters en Tweede Kamer. En de belastende stukken pas vinden als Trouw en RTL Nieuws erover publiceren. Keer op keer op keer. De lijst van niet-openbare documenten is inmiddels eindeloos lang.

Ik vroeg Pieter Omtzigt maar even niet naar z'n politieke oordeel over de staatssecretaris. Ik dacht terug aan het motto dat ik m'n collega's op de redactie altijd voorhield: "Aan het werk – eerst de feiten, dan pas de meningen." Ik zag zijn lijst van 40 nieuwe akelig precieze vragen over de affaire, en de afhandeling door Menno Snel. Auw. Al even pijnlijk zijn de reeks 37 vragen van Renske Leijten (SP). Net zo dodelijk zijn de 60 vragen van Farid Azarkan over de 'verbijsterende' affaire: "Bent u nog wel de juiste persoon om dit op te lossen? Of groeit het u boven het hoofd?"

De keren dat Menno Snel de Kamer onjuist, onzorgvuldig en onvolledig informeerde zijn bijna niet meer bij te houden.

Interessante, retorische vraag. Snel treuzelde van halverwege maart tot halverwege juli (!) voor hij eindelijk een onderzoek instelde naar alle andere 170 zaken waarin zijn Belastingdienst burgers mogelijk ook onrechtmatig kapot maakte. Dat is geen onkunde meer, maar regelrechte onwil.

De keren dat Snel de Kamer onjuist, onzorgvuldig en onvolledig informeerde zijn bijna niet meer bij te houden. Ik moet vaak denken aan dat andere woord dat op de dag voor het reces zo'n prominente rol speelde: onrechtmatig. Menno Snel gaf het schoorvoetend toe. De Belastingdienst handelde onrechtmatig. Om geen enkel misverstand te laten bestaan over de ernst hiervan werd een Kamermotie waarin dit werd vastgelegd 's nachts met algemene stemmen aanvaard.

Ik geloof niet meer in de waarheidsvinding door de staatssecretaris. Want als Snel openheid geeft over z'n eigen onzorgvuldige afhandeling - dan knoopt hij zichzelf op.

Schoorvoetend, het woord zegt eigenlijk alles. Ik vermoed dat we hier getuige zijn van een politieke zelfmoord in slow motion. Want alles gaat in deze affaire schoorvoetend en met kennelijke tegenzin. Ik denk dat Menno Snel al lang weet dat er veel meer mis is: de wet werd vanaf 2014 namelijk structureel overtreden. In de antwoorden op de 137 openstaande vragen zal straks nog meer rottigheid opduiken. Idem: in procedures op grond van de Wet openbaarheid van bestuur van Trouw en RTL Nieuws. Dat wil zeggen: als de staatssecretaris waarmaakt wat hij preekt: waarheidsvinding. Ik geloof daar niet meer in, want als Snel openheid geeft over z'n eigen onzorgvuldige afhandeling - dan knoopt hij zichzelf op.

Onthoud dat woord: onrechtmatig. Dat betekent dat er iets onoorbaars is gebeurd. Iets wat onhoudbaar is. En niet zonder gevolgen kán blijven. Woorden hebben namelijk betekenis.