Henri Bontenbal

Henri Bontenbal

@Henribontenbal

Henri Bontenbal is energie-expert bij Stedin.

Opinie

Meer ratio, minder paniekvoetbal in het energiedebat

22 juli 2019 15:12

Deze week 50 jaar geleden: astronauten Armstrong en Aldrin staan voor het eerst op het maanoppervlak. De landing gaat voorspoedig. "That's one small step for man, one giant leap for mankind."

Na 21 uur op de maan te zijn geweest, moeten ze terug. De maanlander heeft maar weinig brandstof. De capsule komt overvliegen en dan is er maar een beperkte tijd om aan te koppelen.

Het moet dus in één keer goed gaan. De astronauten zitten in de maanlander. Maar er is één probleem. Door de krappe ruimte had één van hen de startknop er per ongeluk afgestoten. 

Wie geconfronteerd wordt met een crisissituatie kan op verschillende manieren reageren. Je kiest voor apathie, voor paniekvoetbal of voor een rationele aanpak. Dat zie je in de samenleving en de politiek ook. Lang hebben we gedaan alsof er niet echt een probleem was.

Geen klimaatprobleem, geen problemen bij de gaswinning in Groningen. Maar toen het wetenschappelijke bewijs voor het klimaatprobleem steeds steviger werd, en toen er in 2012 een flinke aardbeving kwam in Huizinge, raakten we in paniek.

Op sommige onderdelen lijkt het energiebeleid in Nederland iets teveel op paniekvoetbal. Niet qua doelstellingen, want als welvarend land moeten we onze uitstoot fors terugbrengen. Maar wel qua maatregelen om deze doelen te halen.

Neem het subsidiebeleid. Omdat Nederland de 14 procent duurzame energie in 2020 niet gaat halen, heeft het Rijk forse budgetten klaargezet voor duurzame energieprojecten (SDE+).

Het gevolg is dat het aantal zonne-energieprojecten in korte tijd explodeerde, terwijl onvoldoende rekening is gehouden met de capaciteit op de elektriciteitsnetten. Daarnaast moeten we de vraag durven stellen: hadden we voor hetzelfde geld niet meer CO2-reductie kunnen realiseren in andere sectoren?

Iets vergelijkbaars zien we bij het aardgasloos maken van de gebouwde omgeving. In 2050 moet de CO2-uitstoot nul zijn. Maar hoe rationeel is het dan om zo snel mogelijk wijken van het gasnet af te halen?

Als we de energietransitie teveel door de strot van de burger duwen, dan zegt diezelfde kiezer volgende keer bij de stembus geen zin meer te hebben in stevig klimaatbeleid. De burger in de gordijnen jagen met teveel dwang: dat werkt in 2019 niet meer.

Wat doorgaans wel goed werkt is bronbeleid, normering en ruimte voor innovatie. Kijk maar naar de auto-industrie. Door aangescherpte Europese normen werden de auto's steeds zuiniger. Of kijk naar de apparaten: door normering vanuit Brussel zijn koelkasten, wasmachines en stofzuigers nu een stuk energiezuiniger.

De normen aanpassen, dat hebben we ook gedaan met nieuwbouwwoningen: die worden niet langer op een aardgasnet aangesloten. Sinds 1 juli 2018 worden hiervoor geen nieuwe vergunningen uitgegeven. Hierdoor wordt inmiddels driekwart van de nieuwbouw zonder aardgasaansluiting gerealiseerd. En als we de hybride warmtepomp verplicht stellen bij het vervangen van een gasketel dan kunnen we nog veel meer aardgas besparen en op langere termijn het aardgas vervangen door hernieuwbare gassen.

Daarnaast is het logisch om bij natuurlijke momenten aan te sluiten om het energiesysteem in een wijk aan te passen. Bijvoorbeeld als de woningcorporatie gaat renoveren of de netbeheerder kabels of leidingen gaat vervangen. Op deze wijze zou het aardgasverbruik van huishoudens in 10 jaar grofweg kunnen halveren, wordt de keuzevrijheid van de klant niet te veel beperkt en houden we de kosten in de perken.

In een rationele aanpak kijk je niet alleen naar de kosten van een warmtepomp of warmtenet, maar kijk je ook naar de kosten en baten voor het totale energiesysteem. Je kunt één wijk prima overzetten op warmtepompen, maar is dat ook mogelijk voor honderd wijken?

Als een miljoen woningen volledig worden geëlektrificeerd, dan vragen deze woningen op een koude winterdag met elkaar een extra elektrisch vermogen van een paar grote kolencentrales. Is dit vermogen op dat moment wel beschikbaar?

Wat nodig is, is het gesprek met het Rijk en alle gemeenten over de meest kostenefficiënte route, de planbaarheid en de maakbaarheid van de warmtetransitie. Goed functionerende gasinfrastructuur moet je niet klakkeloos weggooien (deze is nog miljarden waard!), maar we moeten bekijken hoe deze gasnetten een rol kunnen blijven spelen in de energievoorziening van de toekomst, bijvoorbeeld voor de distributie van waterstof.

Waar warmtenetten een geschikte optie zijn, moeten we de overstap maken. Mits de consument goed beschermd wordt qua aan- en afsluitvoorwaarden en tarieven. In wijken waar het gasnet vervangen moet worden, maar het gas alleen gebruikt wordt voor koken, moeten we niet langer vervangen, maar collectief overstappen op elektrisch koken. Daarmee besparen we als samenleving een hoop kosten.

Netbeheerders moeten richting beleidsmakers inzichtelijk maken wat de consequenties van paniekvoetbal zijn. Want een slecht doordachte energietransitie kost veel geld en zorgt voor veel maatschappelijke weerstand.

We keren nog even terug naar juli 1969. Want welke oplossing werd gevonden? Aldrin bleef kalm, dacht na en gebruikte een plastic pen waarmee hij in de opening van de startknop drukte en startte zo alsnog de motor.

Dat moeten wij ook doen in het Nederlandse energiebeleid: zoeken naar rationele oplossingen en daarmee de energietransitie definitief in de versnelling zetten.