Randy Martens

Randy Martens

@randymartens

Randy Martens is econoom en voormalig landelijk partijbestuurslid van de Partij van de Arbeid.

Opinie

De betonrot in de publieke sector is onhoudbaar

08 maart 2019 06:30

Nederland heeft dringend behoefte aan wat meer wijze oude mannen en vrouwen, die met de wijsheid van hun jaren voorbij de waan van de dag kunnen kijken. Die zijn nu nagenoeg afwezig in Den Haag.

Oud-vice voorzitter van de Raad van State en record-formateur Herman Tjeenk Willink heeft recent een soort pamflet geschreven genaamd 'Groter Denken Kleiner Doen'. Hierin wordt in beschaafde woorden een vernietigende kritiek gegeven op de 'betonrot in de publieke sector'.

Publieke sector wordt verwaarloosd

Als ik zoiets hoor, dan spits ik direct mijn oren, want ik vind het al jaren moeilijk om te begrijpen, of te accepteren, dat zo'n welvarend land als Nederland er stelselmatig voor kiest om zijn publieke sector te verwaarlozen en uit te kleden.

De reden om de pen op te pakken is volgens Tjeenk Willink 'de overtuiging dat de wijze waarop de Nederlandse staat functioneert, onvoldoende oplossingen biedt voor de fundamentele problemen waarvoor we nu staan.'

Geen wonder dat er weinig vertrouwen is

Ik moet zeggen dat een blik over de kranten van de afgelopen tijd die indruk in ieder geval niet wegneemt. De oud-vice voorzitter van de Raad van State schrijft er nog bij dat beleid pas werkelijk 'vorm krijgt in de uitvoering'.

Bij de Belastingdienst en het UWV dus. Nou dan weet u genoeg.

Tjeenk Willink schetst vervolgens één zin wat het manco van de huidige politiek is: "De nadruk kwam steeds meer te liggen op wat de overheid om – financiële redenen –  niet meer zou kúnnen doen, niet op wat de overheid in een democratische rechtsorde wel móet doen." Hierin kunnen we de oorzaak zoeken van het lage vertrouwen in de politiek.

Hoe staat het land er echt voor?

Het is een pijnlijke vraag of de Nederlander er de afgelopen decennia echt op vooruit is gegaan. Onze nationale obsessie met koopkracht ten spijt staat het gemiddelde reële (voor inflatie gecorrigeerde, dus 'echte') inkomen al bijna 40 jaar geparkeerd. Dit inkomen is echter voor de meeste mensen veel onzekerder geworden.

Wat misschien nog wel belangrijker is: zaken waar burgers veel zekerheid aan ontleenden zijn in belangrijke mate versoberd en uitgekleed. Bezuinigingen op de publieke sector zijn via de 'participatiesamenleving' afgewenteld op burgers.

Van burger naar klant

Tjeenk Willink beschrijft hoe de sociale zekerheid, het onderwijs, de volkshuisvesting en de gezondheidszorg zijn aangetast door het denken in winst, verlies en concurrentie. De overheid als bedrijf beschouwen met 'klanten' en 'producten', kosten en opbrengsten is fundamenteel verkeerd.

"De 'bv Nederland' betekent uiteindelijk het failliet van de democratische rechtsorde", aldus Tjeenk Willink.

Onder de vlag van marktdenken is veel dat waardevol is op het spel gezet in Nederland. De laatste tijd wordt overigens, op een soort 'de wal keert het schip'-achtige manier, een opmerkelijke U-bocht gemaakt qua marktdenken. Vorige week konden we lezen dat Sandd gekocht wordt door PostNL waardoor er weer één groot nationaal postbedrijf ontstaat. Vervolgens werd op spectaculaire wijze – toevallig net voor de verkiezingen – een strategisch belang genomen in KLM.

Sluipende crisis achter de dijken

"Waarom hebben we die sluipende crisis (…) niet willen zien?" Het heeft in elk geval niet aan de waarschuwingen gelegen: de 'Fortuyn-revolte', het 'nee' tegen de Europese grondwet, de opkomst van de PVV, het Oekraïne-referendum. Het wordt steeds bestempeld als wake-up call, maar de politiek snoozet voorlopig verder.

Tjeenk Willink vraagt zich dan ook af: "Waarom gebeurde er niets?" Hij wijt het aan een 'gedepolitiseerde bestuurscultuur'. Zelf noem ik dit technocratie; het politieke debat is ondergeschikt gemaakt aan 'experts' en economische modellen.

Nog altijd geen kentering

Een van de oorzaken hiervan zou zijn dat de grote mobiliteit in politiek, bestuur en ambtenarij heeft geleid tot het wegvallen van het collectief geheugen. Het heeft ook geleid tot een politiek-ambtelijke eenheidsworst. Bijna overal denkt men in termen van financiële prikkels, 'aan de beleidsknoppen draaien' en efficiency. Voor de uitvoering is weinig aandacht in dit spel.

We zijn nu aangekomen bij het kabinet dat vanuit eigen geledingen aangeduid wordt als 'de laatste kans voor het politieke midden' (overigens met Tjeenk Willink als informateur). Ik denk dat die uitspraak helemaal zo gek niet is. Het baart daarom extra zorgen dat er geen werkelijke kentering plaatsvindt op de kritiekpunten van Tjeenk Willink.

Op naar de volgende wake-up call.