Pieter Klein

Pieter Klein

@pieterkleinrtl

Pieter Klein over wat hem bezighoudt in zijn werk en privéleven.

Opinie

De stint en het lelijkste gezicht van de overheid

19 februari 2019 01:40

Als de staat ergens een fout maakt, is het patroon in de nasleep van een affaire of crisis hetzelfde. Ontkenning. Wegkijken. Relativeren. Wegmoffelen. Onvolledig dossier. Juridische cirkelredeneringen. Naar de ander wijzen. Vraag het iedere advocaat die wel eens tegen de overheid procedeert: het duurt soms jaren, soms decennia, voordat een overheid – schuchter - erkent dat er fouten zijn gemaakt. Dat er een vorm van (mede-) verantwoordelijkheid is, misschien zelfs van schuld. Of aansprakelijkheid.

De overheid heeft altijd de tijd aan haar zijde. Alle tijd van de wereld. En omdat bureaucratie gericht is op zelfbehoud – en op het overeind houden van (politieke) bestuurders – trek je in eerste aanleg aan het kortste eind als je in conflict raakt met de overheid. Nabestaande, slachtoffer, klokkenluider, gedupeerde. Er is een constante in de perverse effecten van machtsmisbruik: onmacht van degenen die het raakt, en het gekmakende gevoel dat je weet dat er iets niet deugt, je het niet hard kunt maken, omdat hard bewijs ontbreekt.

Vaak zie je wel vingerwijzingen. Dat de staat zelf snapt dat iets niet klopt. Neem de stint. U weet wel, de elektronische bolderkar, die op 20 september vorig jaar betrokken was bij een ernstig ongeluk in Oss, waarbij 4 kinderen omkwamen. Het gaat me niet om het besluit om deze 'bijzondere bromfiets' uit voorzorg van de weg te halen. Veiligheid boven alles, dat kan iedereen volgen.

Ik zal ook niet terugkomen op de betwistbare manier waarop de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) een dossier bij elkaar frommelde, een aanvullend proces-verbaal wegtoverde en hoe minister Cora van Nieuwenhuizen (Infrastructuur en Waterstaat) de Tweede Kamer selectief en strategisch informeerde over dit hoofdpijndossier. Ik kan ook nog wel volgen dat de minister een onderzoek van TNO gebruikte om de stint definitief van de weg te halen. TNO, dat de meetlat van 'automotive' toepaste om de stint te beoordelen.

"Van een overheid mag worden verwacht dat ze duidelijke, kenbare regels stelt. Niet dus."

Op grond van een norm die in 2011 – het jaar van de toelating van de stint – werd ingevoerd, en die juist níet werd gebruikt voor het toetsen van deze bijzondere bromfiets. Met de kennis van nu, die er toen ook al had moeten zijn, roept iedereen nu in koor: sjonge, wat onveilig! We zijn bijna vijf maanden verder sinds het ongeluk, en ondertussen zijn nog steeds mails en archiefdocumenten niet boven tafel. Stukken waarin destijds 'ambtelijk is bevraagd' of dit wel de bedoeling was: het toestaan van personenvervoer, tot maximaal 10 kinderen, op basis van wetgeving die was bedoeld voor elektrisch vervoer, zoals steps. Gisteren liet het ministerie me weten dat men 'nu heel druk is' met de beantwoording van ons Wob-verzoek hierover. Jaja.

Die oude documenten zijn belangrijk om scherper op het netvlies te krijgen wat de rol – en dus de verantwoordelijkheid – van de overheid was. De overheid introduceerde een speciale regeling waarmee voertuigen op de weg mochten, negeerde kritisch commentaar, verzuimde toezicht te regelen. Van een overheid mag worden verwacht dat ze duidelijke, kenbare regels stelt. Voor consumenten en voor producenten, zodat rechten, plichten en verantwoordelijkheden duidelijk zijn. Niet dus.

Sinds het ongeval wijst minister Van Nieuwenhuizen steeds naar de fabrikant: het is zijn verantwoordelijkheid om een deugdelijk product te leveren. Er is in de nasleep van Oss op het ministerie een vileine verdedigingslinie verzonnen. Door de minister is steeds gesuggereerd dat er een 'meldingsplicht' in de wet stond voor wijzigingen aan het voertuig. Vanaf dag één was dit een leugentje. In de toelatingsbeschikking staat slechts dat de producent aan de gestelde eisen moest blijven voldoen; en die eisen waren verder uitgewerkt in regelgeving.

"Had het ministerie 'langjarig' zitten slapen, en betekende dit iets voor de aansprakelijkheid? Dat wist de minister niet."

Sinds de introductie heeft de fabrikant wijzigingen aangebracht, vaak na 'engineering consulting', zoals dat bij productontwikkeling gaat. Hij bleef daarbij binnen de wettelijke voorwaarden en introduceerde (onder meer) een zwaardere motor: van 800 AC naar 1200 DC (onder meer om het remmen te verbeteren). Ook de Stint in Oss had zo'n 1200-motor. Wat stond er in het schorsingsbesluit van de minister? Die zwaardere motor. Niet als reden om te schorsen, maar als weetje. Wat vroeg de kortgedingrechter 18 oktober dus aan de Landsadvocaat? Of die wijziging 'dragend' was voor het besluit? Waarop de Landsadvocaat haperde: "Als...als zodanig niet. Uh. Zal ik maar zeggen. Het is een van de, nou ja, ik zou bijna zeggen overwegingen of constateringen die daaraan ten grondslag is gelegd."

De minister hield eerst glashard vol dat er een meldingsplicht was. Hoewel die pas in 2015, voor níeuwe bijzondere bromfietsen, werd ingevoerd - ook toen nog niet duidelijk was. Twee jaar later moesten producenten daar via een brief op worden gewezen. Pas in een debat op 22 januari 2019, kwam de aap uit de mouw, en biechtte de minister op: "De meldingsplicht is niet expliciet geregeld." Van Nieuwenhuizen verwees naar het onderzoek van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV), dat de toelating onderzoekt, en zei dat we op dat rapport moeten wachten en bekijken 'wat waar misschien anders had gemoeten en of we daar lessen voor de toekomst uit kunnen trekken.'

PVV-Kamerlid Van Aalst vroeg door: had het ministerie 'langjarig' zitten slapen, en betekende dit iets voor de aansprakelijkheid? Dat wist de minister niet. Ze verwees naar de rechter: "Ik kan hier op dit moment geen uitspraken doen over aansprakelijkheid."

"De onderliggende boodschap: als u schade heeft, wendt u tot de fabrikant. Voor aansprakelijkheid moet u niet bij ons zijn."

De inkt van het verslag van dat debat was nog niet droog, of het ministerie deed achter de schermen iets anders. En weer gaat het om het woord 'meldingsplicht'. Begin februari nam het ministerie een besluit over bezwaren van een reeks instanties tegen de schorsing en over het voorgenomen besluit de (oude) stint definitief van de weg te halen. De Tweede Kamer werd globaal geïnformeerd.

Wat de minister het parlement niet bij vertelde, was dat alle stints met een 1200-motor volgens haar opeens officieel niet waren toegelaten, omdat ze een zwaardere motor hadden dan de stint die in 2011 is gekeurd. Met andere woorden: zo'n 3200 van de 3500 stints die sinds 2014 op de weg waren, reden volgens de minister met terugwerkende kracht illegaal rond. En dus tellen bezwaren van de fabrikant niet, en evenmin van de tientallen organisaties die protest aantekenden. De onderliggende boodschap: als u schade heeft, wendt u tot de fabrikant. Voor aansprakelijkheid moet u niet bij ons zijn.

Dit staat uitdrukkelijk niet in de Kamerbrief. Eén keer raden waarom niet: omdat het weer vraagtekens oproept over de rol van de overheid. Parlementariërs moeten zelf weer brigadier Snuf spelen, als ze de informatie willen hebben. Ze kunnen het vinden in de Staatscourant. Of in de achterliggende stukken.

Als je die documenten leest zie je dat veel slimme ambtenaren hieraan meeschreven. Veel juristen ook. Waarschijnlijk ook de Landsadvocaat. Maakt niet uit als een rechter er later gehakt van maakt. Nu tijd kopen.

"Zekerheidshalve heeft het ministerie de stoep van de staat daarom voorlopig schoongeveegd."

Het lijkt me laakbaar overheidshandelen, een onjuiste uitleg van de wet. Waarom is het dan zo stil? Omdat het ministerie alle betrokkenen gijzelt. Want achter de schermen wordt met iedereen gesproken over een terugkeer van de stint, onder een nieuwe, tijdelijke regeling. Iedereen wil een veilige stint terug op de weg. Wie poldert, stapt niet naar de rechter.

Straks moet ook blijken of het Openbaar Ministerie aanknopingspunten ziet voor strafvervolging na het drama in Oss. Zekerheidshalve heeft het ministerie de stoep van de staat daarom voorlopig schoongeveegd. Het verantwoordelijk ministerie dat de regels verzon, geen toezicht liet houden, gaten in wetgeving niet dichtte, laat dus vast weten: wat het OM straks ook besluit – wij zijn op geen enkele manier verantwoordelijk.

Zo rolt de macht, en wat we zien is het lelijkste gezicht van de overheid.