Hans Stegeman

Hans Stegeman

@hanswstegeman

Hans Stegeman is econoom en werkt bij Triodos Investment Management. 

Opinie

Klimaatbeleid: bewustwording versus straffen in portemonnee

15 januari 2019 05:50

De meest effectieve manier om in Nederland een discussie over beleid en beleidsmaatregelen dood te slaan, is te beginnen over de inkomensgevolgen. Het stoplicht springt ogenblikkelijk op rood als 'de burger' moet opdraaien voor de kosten. Dat gebeurt ook als de rekening bij het bedrijfsleven komt te liggen: onze concurrentiepositie mag uiteraard niet verslechteren. En ook de overheid zelf kan niet opdraaien voor de kosten, want we moeten natuurlijk wel een solide begrotingsbeleid voeren.

Met inkomensgevolgen als stopprop wordt iedere discussie in een vroeg stadium effectief afgeremd of zelfs helemaal afgestopt. Het vraagt tact, geduld en wilskracht om hier verstandig mee om te gaan. Bewustwording, geleidelijkheid en begrotingsbeleid kunnen helpen om op korte termijn voor de portemonnee vervelende maatregelen er toch door te krijgen.

Koopkracht als leidraad

Of het nu gaat om de afschaffing van de hypotheekrenteaftrek, de hervorming van pensioenen of de gevolgen van klimaatmaatregelen, binnen de kortste keren gaat de discussie vooral om de inkomenseffecten en niet over de maatregelen zelf. Dat was al zo toen ik 20 jaar geleden als pas afgestudeerd econoom bij het CPB aan koopkrachtplaatjes mocht sleutelen.

Bij negatieve gevolgen voor de koopkracht ging de discussie over 'nut en noodzaak' meteen op slot en ging het alleen nog maar over 'reparatie'. Anno 2019 is dat nog steeds zo, zeker als het beleid betreft dat pas op lange termijn effect heeft, zoals in het geval van klimaatverandering. 

Dat is ook bekend uit de gedragseconomie: mensen hebben een sterke present bias: alles wat nu relevant is heeft meer effect op ons gedrag. En het loonstrookje aan het eind van de maand is veel dichterbij dan de gevolgen van klimaatverandering.

Onzinnige tactiek

En ja hoor, de discussie over de inkomensgevolgen van klimaatbeleid is inmiddels in alle hevigheid losgebarsten. Het moge duidelijk zijn dat ik niet veel heil in een dergelijke discussie zie. Om te beginnen is de algemene onzekerheid omtrent inkomen, zeker op de iets langere termijn, überhaupt veel groter dan de onzekerheid over het mogelijke effect van beleidsingrepen. Veranderen van baan, verhuizen, een nieuwe partner of kinderen hebben een veel grotere invloed op de individuele koopkracht dan overheidsbeleid.

Daar komt bij dat de inkomensgevolgen van beleid vrij lastig te voorspellen zijn. Een indicatie van hoeveel belasting iemand extra moet gaan betalen valt nog wel te geven, maar als het over grotere pakketten gaat met invloed op groei, inflatie en banen, dan wordt het beeld behoorlijk onzeker. En ook hebben we door die focus op de financiële kant doorgaans te weinig oog voor de baten. Klimaatbeleid vertaalt zich op de lange termijn in droge voeten en minder uitgaven aan klimaatadaptie.

De grootste gevoeligheid, zeker voor wat betreft de klimaatdiscussie, zit 'm er echter in dat gedragsverandering noodzakelijk is en dat zaken duurder maken daarvoor toch nog steeds het meest efficiënte middel is. Niet om mensen te pesten of ze geld af te pakken, maar om ervoor te zorgen dat ze andere keuzes maken. Een hogere energierekening moet ervoor zorgen dat mensen bewuster omgaan met energie. Een CO2-belasting dient ervoor te zorgen dat bedrijven dat ook doen. Voor veel mensen beklijft echter het gevoel van verlies, iets wat duurder wordt, zonder dat ze er direct iets voor terugkrijgen.

Hoe dan wel?

Ik kan wel zeggen dat het doorrekenen van inkomensgevolgen niet meer zou moeten, maar dat is natuurlijk niet reëel. Laten we er dus in ieder geval voor zorgen dat we verder kijken dan alleen de koopkrachtplaatjes. Dat we een open discussie voeren waarin alle relevante aspecten worden meegewogen.

Bijvoorbeeld door de lessen uit de gedragseconomie te gebruiken voor bewustwording. Door standaardkeuzes te veranderen bij tal van zaken, van vliegtuigtickets (standaard met CO2-compensatie) tot eten (standaard biologisch) blijkt dat gedrag echt anders wordt. Gevraagd hoe ze de wereld willen achterlaten, blijken mensen best bereid in het heden zaken te willen opgeven.

Veel kleine, bewuste of onbewuste duurzame keuzes dragen meer bij dan wijzigingen in koopkrachtplaatjes. Wat niet helpt, weten we ook uit de gedragseconomie, is hel en verdoemenis prediken: dat zien we nu ook. Wat wel helpt, is als mensen het gevoel hebben iets goeds te doen. Voor zichzelf, maar ook voor de mensen om wie ze geven.

Ook belangrijk is kiezen voor de weg van de geleidelijkheid. Begin met de makkelijke zaken. Door stapje voor stapje aan te kondigen wanneer wat verandert, kunnen mensen zich hier ruim op tijd voorbereiden.

Een tijdelijk ruim begrotingsbeleid, ten slotte, is veruit de belangrijkste manier om de stopprop weg te halen. Dit zorgt er namelijk voor dat de inkomensgevolgen op de langere baan worden geschoven. Uiteraard moet daarbij altijd worden afgevraagd of dit op termijn houdbaar is. Maar, zeker in het geval van klimaat, is royaal begrotingsbeleid vooral een investering in de toekomst van Nederland, die er voor zorgt dat langetermijnrisico'ss voor diezelfde overheidsbegroting, zoals het ophogen van dijken, worden verkleind.

Waar een wil is, is een weg.