Patrick Wessels

Patrick Wessels

@Consupsycholoog

Patrick schrijft over psychologie en consumentengedrag.  Waarom koop je het ene product wel en het andere niet? En hoe hoe kun je daar slimmer mee omgaan?

Opinie

Psychologisch meer plezier van je dertiende maand

25 december 2018 10:07

Het is Eerste Kerstdag en de kans is groot dat er van jouw dertiende maand of zuur verdiende decemberbonus al niets meer over is. Eruit gevlogen aan feestelijke cadeaus, stijlvolle nieuwe kleding of andere extraatjes die je anders niet zo kopen. Waarom is het zo lastig gebleken om die bonus netjes apart te zetten? Of om er een extra aflossing op de hypotheek mee te doen? Daar is psychologisch een heel goede reden voor.

Geld is niet zomaar geld. Tenminste, niet als je dat aan het brein zou vragen. We hebben last van wat wij psychologen 'mental accounting' noemen. Je hebt een soort boekhouder in je brein die keurig bijhoudt wat je ontvangt, bezit en besteedt. En die boekhouder stopt die bedragen in verschillende categorieën om het overzichtelijk te houden.

Ontvang je een dertiende maand of een decemberbonus? Die plaatst jouw brein-boekhouder in het account met 'extraatjes'. En zo'n extraatje mag je ook weer uitgeven aan leuke dingen, omdat het een bonus is bovenop je normale inkomsten. Dat is de reden dat je van jouw dertiende maand of decemberbonus net iets duurdere kleding koopt, een mooie gadget om jezelf te verwennen of een extra luxe avond uit eten met de feestdagen.

Die uitgaven doe je wel met een dertiende maand, maar niet met je reguliere inkomen. Jouw salaris hoort namelijk in de mentale pot met 'normale inkomsten', waar je gewoon de hypotheek, verzekeringen en de boodschappen van betaalt. Duidelijke categorieën, waarmee jouw brein de uitgaven netjes in de gaten houdt.

Die rol van de boekhouder wordt mooi duidelijk in diverse psychologische experimenten. Zoals in een mooi experiment waarin je wordt gevraagd je voor te stellen dat je een avondje naar een concert gaat. Er zijn twee situaties:

  • Situatie A: Je gaat naar een concert waarvoor je samen met je partner aan de deur 50 euro entree zal betalen. Zodra je het poppodium bereikt ontdek je dat je onderweg een briefje van 50 euro bent verloren. Besluit je aan de deur dan alsnog kaartjes te kopen?
  • Situatie B: Je gaat naar een concert waarvoor je samen met je partner 50 euro voor twee kaartjes hebt betaald. Zodra je het poppodium bereikt ontdek je dat je onderweg de kaartjes bent verloren. Besluit je aan de deur om nog een keer twee kaartjes te kopen, voor nog eens €50?

In de beide gevallen 'kost' dit avondje je 100 euro. In situatie A betaal je 50 euro en verlies je op straat nog eens 50. In situatie B koop je twee keer twee kaartjes voor 50 euro, dus besteed je ook 100 euro.

Toch kiest in situatie A maar liefst 88 procent van de deelnemers aan onderzoeken ervoor om de kaartjes te kopen. In situatie B besluit slechts 46 procent om de kaartjes opnieuw af te rekenen. Het is financieel en rationeel precies dezelfde situatie, maar psychologisch voelt dat heel anders. Dat komt door mental accounting.

In situatie A komt er 50 euro terecht in het potje 'verloren geld'. Daarnaast betaal je één keer 50 euro voor twee kaartjes, volgens jouw brein een mooi bedrag voor een avondje naar een concert. In situatie B betaal je twee keer 50 euro voor het concert. Die 100 euro vindt je brein erg veel voor een avondje uit. Een typisch voorbeeld van categorisering die van invloed is op jouw gedrag.

Op dezelfde manier geef je jouw dertiende maand of decemberbonus heel makkelijk uit aan iets te dure merkkleding, een mooie nieuwe gadget die je eigenlijk niet nodig hebt of een duur kerstdiners zoals je dat normaal gesproken niet zou hebben.

Het mentale potje met 'extraatjes' is dankzij de bonus goed gevuld, zodat je daar leuke dingen mee kunt kopen. Dat potje zou niet gevuld worden als je slechts jouw salaris zou ontvangen. Of als je het geld snel weg zou sluizen naar een ander account.

Dus wil je jouw bonus gebruiken om bijvoorbeeld de hypotheek extra af te lossen of om te sparen voor al het later in het jaar een keer tegenzit? Zet het geld zodra je het ontvangt op een algemene spaarrekening, waardoor het opgaat in de rest van het saldo. Ga zo 'normaal' mogelijk om met het geld, om te voorkomen dat je het als een extraatje ervaart.

Betaal er bijvoorbeeld je zorgverzekering voor een jaar mee vooruit, of doe dat voor de premie van jouw autoverzekering. Op die manier zorg ik er zelf voor dat extraatjes in de november- en decembermaand me niet verleiden om allerlei dure uitgaven te doen waar ik later spijt van zou kunnen krijgen.