Hans Stegeman

Hans Stegeman

@hanswstegeman

Hans Stegeman is econoom en werkt bij Triodos Investment Management. 

Opinie

Vergroening van belastingen lukt (nog) niet, wat dan wel?

19 december 2018 11:53

Er is grote consensus onder economen dat het heffen van belastingen op zaken die niet goed zijn - zoals te veel grondstoffengebruik, de uitstoot van broeikasgassen, of een te grote productie van afval - een goed idee is.

Vergroening van belastingen zeg maar.

Dat vinden economen beter dan regulering, want door het beprijzen van deze externe effecten, lossen marktpartijen de problemen op een efficiënte manier op. Maar zodra we daar aarzelend mee beginnen, zoals in Frankrijk en in Nederland, dreigt een volksopstand te ontstaan.

Wat snappen we met z'n allen niet?

Héél voorzichtig

Net op het moment dat de wereldeconomie een tandje terug lijkt te schakelen en financiële markten uit hun lange liquiditeitscoma lijken te ontwaken (met flinke beursschommelingen tot gevolg) zien we de eerste voorzichtige pogingen om via belastingbeleid bepaalde negatieve effecten van ons economische systeem te beperken: Macron wilde de accijnzen in Frankrijk verhogen om zo het dieselgebruik terug te dringen en in Nederland komen er hogere energieprijzen vanaf 1 januari om zo energiegebruik zwaarder te belasten.

Het is een eerste begin van hoe belastinginstrumenten kunnen worden ingezet om verduurzaming te stimuleren. Er is inmiddels de nodige wetenschappelijke literatuur waarin gewezen wordt op de voordelen van dit soort corrigerende belastingen. Nederlandse economen hebben in de adviezen van hun club dit vorige maand nog eens uitgebreid betoogd.

Maar tegelijkertijd laten de Gele Hesjes in Frankrijk en hun navolgers in Nederland zien hoe lastig dit soort beleidsvergroening is. Nog veel moeizamer gaat de discussie over het beprijzen van CO2-uitstoot. Zowel in Nederland als vorige week in Katowice. Allerlei argumenten en drogredenen worden uit de kast gehaald om wat economisch toch echt het meest doelmatig is - een broeikasgasbelasting of verhandelbare emissierechten - vooral niet grootschalig in te voeren.

Korte-termijn logica

Dat deze economenlogica geen beleid wordt, is vrij logisch als je er van een afstandje naar kijkt. Marktlogica bepaalt slechts voor een deel de gang van zaken in de economie.

De politiek heeft ook een heel stevige vinger in de pap. En politici denken over het algemeen niet veel verder dan de volgende verkiezingen. Lange termijnmaatregelen die op korte termijn pijn doen, nemen ze dus liever niet. Het duurder maken van energie is zo'n maatregel.

Dat brengt me bij de tweede reden waarom beprijzen lastig is: niemand wil meer betalen voor hetzelfde. Of voor iets betalen dat eerst gratis was. En dat doen we met beprijzen. Van zeven euro op een vliegticket ligt niemand wakker, maar van een paar tientjes per maand bovenop de energierekening wel.

Ten derde, en dat weten we in Nederland maar al te goed, is de bedrijvenlobby machtig. Onder allerlei voorwendselen, van oneerlijke concurrentie, het tegengaan van innovatie, tot het dreigen met het verlies van banen, wordt de politiek onder druk gezet om de voordelen die men nu geniet niet af te pakken.

Logisch dus dat het niet lukt.

Maar het moet en kan wel

Wellicht was het daarom dat de Franse ex-IMF hoofdeconoom Oliver Blanchard naar aanleiding van de Gele Hesjes zich afvroeg of dit nu het einde van het kapitalisme was. Economisch verstandig beleid om negatieve effecten van ons economisch systeem via de markt te corrigeren loopt tegen politieke en sociale grenzen aan.

Maar volgens mij moeten vooral economen zich daar nu juist niet bij neerleggen. Wat zijn de condities waaronder deze oplossingen van beprijzen juist wel werken? De afgelopen weken hebben ons een aantal zaken geleerd:

  • Wees transparant over de voordelen van beprijzen: het theoretische argument is dat het de meest doelmatige oplossing is voor milieuvraagstukken. De platte vertaling: op die manier kost verduurzaming de gemiddelde burger het minst.
  • Wees duidelijk over waar het belastinggeld naartoe gaat: laat de opbrengst van groene belastingen niet in de algemene middelen verdwijnen en laat duidelijk zien hoe mensen worden gecompenseerd. Wat je dus niet moet doen is op Prinsjesdag zeggen dat 'de meeste mensen erop vooruit gaan' om vervolgens met een flink hogere energierekening op de proppen te komen. Vertel het hele verhaal.
  • Zorg voor een gelijke bijdrage van rijk en arm, van bedrijven en gezinnen: Draagvlak is cruciaal. Als burgers het idee hebben dat zij betalen en grote bedrijven niet, dan gaat het niet werken. Wat ook niet werkt is als mensen met een kleine beurs harder getroffen wordt dan zij die meer uit te geven hebben. Laat zien dat klimaatbeleid ook eerlijk beleid kan zijn.
  • Ga van het belasten van arbeid naar belasten van grondstoffen: als centraal idee, om het ook voor politici makkelijker te maken om uit te leggen wat de bedoeling is. De economie moet minder ecologieintensief en meer arbeidsintensief worden.

Dit lijstje lijkt toch niet zo heel moeilijk en is ook niet nieuw. Veel wordt ook al lang bepleit door ex’tax. Maar we hebben wel haast. Haast vanwege onze leefomgeving. Maar ook haast omdat de top van de conjunctuur voorbij is. En voor je het weet wordt het weer paniekvoetbal in begrotingsland. Met begrotingstekorten die worden gedempt met hogere loonbelastingen en niet met lastige lange-termijnmaatregelen, zoals echte vergroening van belastingen.

Aan economen de taak dit te snappen. Om, als beprijzen te lastig wordt, te pleiten voor andere maatregelen, zoals regulering. Die kosten wellicht meer, maar zijn misschien wel haalbaar. En dat is uiteindelijk het doel. Niet het academische gelijk, maar de praktische haalbaarheid.