Jos Heymans

Jos Heymans

Politiek columnist Jos Heymans over wat hem opvalt in de Haagse en Europese politiek.

Opinie

De koning formeert nu in achterkamertjes

08 december 2018 06:00

Voor de tweede keer sinds de rol van de koning bij kabinetsformaties is uitgespeeld, heeft een commissie van drie externe deskundigen gekeken naar deze nieuwe opzet. Sinds 2012 heeft de Tweede Kamer de regie bij de formatie. Fractievoorzitters gaan niet meer naar de koning om advies uit te brengen over welke partijen moeten gaan regeren, en het staatshoofd wijst ook geen verkenners en (in-)formateurs meer aan. De Tweede Kamer is de baas. De externe deskundigen adviseerden deze week om door te gaan op de ingeslagen weg.

Het was te danken aan Mark Rutte dat de Kamer het voortouw nam bij formaties.

Dat was de eerste keer nog heel anders. De Kamer was zeer verdeeld over de vraag of de koning nog wel iets te zeggen moest hebben bij formaties. Een discussie die al jaren werd gevoerd, maar nooit werd afgerond. Het was te danken aan Mark Rutte, die zijn persoonlijke mening opzijzette, dat de Kamer het voortouw nam bij formaties. Voor de leider van de grootste partij was het eigenlijk niet nodig om de koning buitenspel te zetten. "Maar Rutte stelde zich pragmatisch op", oordeelde commissievoorzitter Paul Bovend'Eert, "en zo kennen we hem."

Die eerste keer, in 2012, liep de nieuwe werkwijze niet helemaal op rolletjes. Beatrix had op de dag na de verkiezingen nog wel een gesprek met de twee Kamervoorzitters en de vicepresident van de Raad van State, maar daarna was haar rol uitgespeeld. Ze werd nog wel op de hoogte gehouden door de voorzitter van de Tweede Kamer, maar de informateurs brachten aan haar geen mondeling verslag meer uit. En ook kreeg zij geen eindverslag van de informateurs.

Wat voor nut heeft het overleg met zijn vaste adviseurs nog? De koning kan en mag de Kamer de wet niet voorschrijven.

Dat zat een hoop fracties niet lekker. Die wilden terug naar de oude situatie waarin het staatshoofd nauw betrokken was bij de formatie. Zij kregen geen gelijk; de koning bleef bij de verkiezingen van 2017 opnieuw aan de kant.

Toch is de rol van de koning minder ingeperkt dan in 2012. Het gesprek op de dag na de verkiezingen is geannuleerd, maar hij wordt tijdens het spel vaker geïnformeerd. Niet alleen door de Kamervoorzitter, ook door de informateurs. De koning kreeg na elk Kamerdebat tekst en uitleg over wat er was gebeurd, en hij kreeg ook weer de eindverslagen van de informateurs. Want, redeneerde de Kamer, als staatshoofd én als lid van de regering moet de koning geregeld en nauwgezet op de hoogte worden gebracht.

Ook overlegt de koning tijdens kabinetsformaties met zijn twee andere vaste adviseurs, de voorzitter van de Eerste Kamer en de vicepresident van de Raad van State. Dat overleg was in de oude situatie zinvol: de koning benoemde de verkenner, de informateur(s) en de formateur, in feite de nieuwe minister-president. Logisch dat de koning daarover geadviseerd wilde worden. Maar nu de benoeming van al die functionarissen in het formatieproces wordt gedaan door de Tweede Kamer, rijst de vraag wat voor nut het overleg met zijn vaste adviseurs heeft. De koning kan en mag de Kamer de wet niet voorschrijven.

Toen de koning nog benoemde, wist je welke kant het staatshoofd op wilde.

Waar met het terzijde schuiven van de koning werd beoogd het formatieproces transparanter te maken, is het tegengestelde gebeurd. Want wat is nu precies de rol van het staatshoofd? Hij benoemt de informateur(s) niet meer, maar overlegt wel regelmatig met zijn adviseurs. En wat doet hij met die adviezen? Spreekt hij met fractievoorzitters, met onderhandelaars? Geeft hij zijn visie? Beïnvloedt hij op die manier de formatie?

Toen de koning nog benoemde, wist je welke kant het staatshoofd op wilde. De aanstelling van Lubbers tot informateur in 2010 was bedoeld om het CDA over de streep te trekken om toch vooral mee te doen aan een kabinet met VVD en PVV. Dat was zichtbaar. De invloed van de koning speelt zich nu af in achterkamertjes.