Matthias Pauw

Matthias Pauw

@mattpauw

Matthias Pauw is journalist bij RTL Z.

Opinie

Een bom onder de EU

05 december 2018 06:10

Sinds 'Lissabon' bestaat de mogelijkheid om de Europese Unie te verlaten. Het inmiddels bekende artikel 50 van het Verdrag betreffende de Europese Unie werd ermee in het leven geroepen: de exitclausule.

Daarin staat dat ieder land vrij is om zich, in lijn met de eigen wetten en regels, terug te trekken uit de Unie en hoe dat voornemen gemeld moet worden. Tot zover geen bommen. De mogelijkheid om ermee te kappen als een land er niet meer bij wil horen, is iets moois.

In artikel 50 staat verder dat nadat een land heeft aangegeven te willen vertrekken er een periode van maximaal twee jaar ingaat, die de tijd geeft om een uittredingsakkoord te fixen. Tot zover niets nieuws. En tot zover geen bommen.

Vrijblijvende uittreding

De bom onder de EU zit hem namelijk in wat er niet staat, bleek gisteren. De hoogste juridisch adviseur van het Europees Hof van Justitie kwam namelijk tot de conclusie dat een land dat heeft aangegeven uit de Unie te willen stappen, zelf - eenzijdig - mag besluiten om de exit af te blazen, binnen die twee jaar, zolang er geen getekend akkoord ligt. Uiteindelijk moeten de rechters van het Hof trouwens een definitief oordeel vellen, maar het advies wordt bijna altijd overgenomen. Maar toch: een voorbehoud is op zijn plaats.

Goed: waarom is dat nou een bom onder de Unie? Als de interpretatie van de Advocaat-Generaal (AG) klopt, maakt dat het immers alleen maar makkelijker om toch bij elkaar te blijven. Toch zit daar een gigantische keerzijde aan.

Het opent namelijk de deur voor vrijblijvende uittredingsbesprekingen. Een land zou kunnen kiezen om uittredingsgesprekken te beginnen, twee jaar intensief te onderhandelen, met in het achterhoofd de gedachte dat als het allemaal niet genoeg oplevert, het gewoon EU-lid blijft alsof er niets is gebeurd.

Dat kost niet alleen ongelooflijk veel tijd en geld, maar het maakt de Unie ook zwakker. Zeker als meerdere landen deze strategie zouden volgen. Bovendien maakt het onderhandelen over een exit vrijwel onmogelijk. Het enige dat de afgelopen jaren de brexitonderhandelingen vooruit heeft weten te duwen, is de wetenschap dat er een harde deadline naderde, vooral voor de Britten.

Gedoemd te mislukken

"Jullie liggen er op 29 maart 2019 uit, zorg dat we voor die tijd tot overeenstemming komen", was het adagium. Dat drukmiddel valt dus weg als de AG gelijk heeft. Dat maakt niet alleen dat de kans op frivole niet-geschoten-altijd-mis-onderhandelingen toeneemt, maar ook nog eens dat ze bij voorbaat gedoemd zijn te mislukken. Het gevolg is een ineffectieve EU die alleen maar met zijn voortbestaan bezig is. En die EU is gedoemd om te mislukken.

Overigens heeft de AG daar wel iets over gezegd. Het eenzijdig cancellen van een exit zou alleen mogelijk moeten zijn als er te goeder trouw wordt gehandeld en volgens het principe van 'loyale samenwerking', om misbruik te voorkomen.

Maar ja: wanneer is dat het geval? Hoe bepaal je of een land integer van gedachten is veranderd of dat het gewoon niet heeft gekregen wat het hoopte?

Als populistische regering A, met mandaat van het volk, aangeeft de Unie te willen verlaten en tijdens de onderhandelingen komt regering B aan de macht, die tijdens de verkiezingsstrijd aangeeft de exit te willen stoppen omdat de onderhandelingen een bende zijn geworden: mag dat dan? Vermoedelijk wel, en misschien ook wel terecht.

Rommelig proces

Maar ook dat maakt de drempel wel erg laag om te stemmen voor een partij die uit de EU wil stappen. Of om in een referendum voor uittreding te stemmen in de wetenschap dat een tweede kans zich nog wel aandient.

En als we iets hebben geleerd van het brexit-echec is het wel dat het een rommelig proces is, waarin de wil van het volk en de wil van de regering een brei worden waarin nooit duidelijk is wie nou wat precies doet om welke redenen.

En dus is het hoog tijd om de bom onschadelijk te maken en snel een beetje. Als de Britten op 29 maart 2019 de Unie hebben verlaten, moet een verdragswijziging de hoogste prioriteit hebben. Anders is het voortbestaan van de Unie in gevaar, juist omdat gelukszoekende landen zo makkelijk kunnen blijven.