Hans Stegeman

Hans Stegeman

@hanswstegeman

Hans Stegeman is econoom en werkt bij Triodos Investment Management. 

Opinie

Het probleem van kapitalisme

04 december 2018 06:13

Als zelfs het liberale blad The Economist, cheerleader van de markteconomie, de vraag stelt of het kapitalisme nog wel goed werkt, is er echt wat aan de hand.

In dezelfde week ontstond opnieuw discussie over achterblijvende lonen, niet-werkende sociale contracten en de uitstoot van broeikasgassen wordt maar niet minder. Kortom, we hebben reden ons af te vragen of het huidige systeem nog wel voldoet.

We hebben ontegenzeglijk een aantal problemen met ons kapitalisme en de daarop geënte markteconomie. Ik beschrijf ze hieronder. Laten we eerst maar eens bepalen welk probleem het belangrijkste is, dan hebben we het daarna wel over de oplossing.

1. Scheve verdeling van marktopbrengsten

De scheve verdeling van de opbrengsten van de markt is uitgebreid bestudeerd de afgelopen jaren. Tot begin jaren tachtig was de verdeling vrij evenredig. Veel landen hadden een soort van sociaal contract: als bedrijven het beter deden, profiteerden werknemers daarvan mee en dat leidde op termijn tot materiële welvaart voor iedereen.

Vanaf het begin van de jaren tachtig werd dit contract in veel westerse landen steeds meer uitgehold: het 'grote geld' ontving stelselmatig een steeds groter deel van de taart. Die taart wordt sinds de crisis steeds kleiner. Economische groei is daardoor steeds minder een garantie voor stijgende materiële welvaart voor de gemiddelde burger.

Dit is jarenlang zo gegaan. Het vermogen van de bovenklasse is steeds verder toegenomen en daarmee ook in veel landen de kloof tussen de bovenklasse – die we vroeger kapitalisten noemden – en de onderklasse. Het sociaal contract lijkt definitief verbroken. De onderklasse, het precariaat, heeft de moed opgegeven. Zij verzucht in onmacht en stemt 'tegen'.

2. De markt werkt niet

Het tweede probleem: de markt werkt niet meer naar behoren. Dat heeft een aantal oorzaken. Zo is de groei van de arbeidsproductiviteit in veel landen aanzienlijk lager dan enkele decennia geleden, terwijl de markt juist gericht is op steeds meer efficiëntie.

Grote bedrijven, Big Tech, Big Farma, Big Banks, hebben tegelijkertijd heel veel macht gekregen. Het is niet helemaal duidelijk wat oorzaak en gevolg is, maar het 'winner-takes-all' principe is in veel markten evident. Bovendien zijn grote bedrijven meer op de korte termijn gericht, onder meer om hun aandeelhouders tevreden te stellen. Het maatschappelijke belang komt op de tweede plaats, blijkt ook uit de praktijk van het 'optimaliseren' van hun belastingaangiften.

3. De markt vernietigt

De derde reden waarom het huidige systeem niet werkt, is dat het blijkbaar niet valt te beteugelen. De markt vernietigt onze leefomgeving.

Mondiaal lukt het bijvoorbeeld niet om de marktkrachten te dwingen de uitstoot van broeikasgassen te verminderen. Het laatste emissions gap report van de VN laat zien dat de mondiale economie alleen maar meer broeikasgassen is gaan uitstoten. De markt laat zich niet bedwingen door beleidsvoornemens. Regulering is de enige oplossing, maar dat krijgen we niet voor elkaar.

4. De markt is verslaafd

De markt is verslaafd aan goedkoop geld om daarmee meer geld te maken. Dit heeft niets te maken met de reële economie.

Op het moment dat centrale banken de geldkraan weer een klein stukje dichtdraaien, doemen direct problemen op. Van opgeblazen huizenprijzen tot te hoge schuldposities van overheden, bedrijven en huishoudens. Afkicken kunnen en durven we niet: daar is ons kapitalistisch systeem niet op berekend. Dus blijven we de verslaafde voorzien van zijn drug, goedkoop geld.

5. De markt bepaalt de regels

De markt heeft te veel invloed op de regels en dat zie je vooral in de Verenigde Staten. Je kunt een presidentschap kopen en het grote bedrijfsleven kan vervolgens zijn wensenlijstjes indienen.

In Europa ging dat altijd wat subtieler. Maar het debacle in ons land met de afschaffing van de dividendbelasting toont dat het er hier eigenlijk niet anders aan toe gaat: het grootkapitaal heeft rechtstreeks toegang. Zelfs een sms om zes uur in de ochtend wordt binnen twee minuten beantwoord.

De oplossing?

Het is ernstig gesteld met onze markteconomie en het grootste probleem lijkt dat we het niet eens zijn over wat het grootste probleem nu eigenlijk is.

Voor veel burgers is dat de scheve verdeling van de economische opbrengsten. Diegenen die wat te verliezen hebben, bagatelliseren dit probleem: wees blij dat je werk hebt, als de economie straks beter draait, komt de welvaart vanzelf.

Helaas is daar geen enkel bewijs voor.

De oorzaken zitten dieper en hebben te maken met de positie van grote bedrijven die te veel de regels bepalen. Daar begint dan ook de oplossing.

Een krachtige overheid die afdwingt dat het kapitalisme niet ontspoort. Een overheid die niet wegkijkt als het precariaat de straat op gaat in gele hesjes en dat kiezers hun heil bij protestpartijen zoeken.

Want laten we ons goed realiseren dat het probleem van demonstranten en proteststemmers niet eens zozeer het beleid van de overheid is, maar vooral het gebrek aan perspectief. En dat is nu precies wat een goed werkend kapitalisme moet bieden: een wenkend perspectief.