Randy Martens

Randy Martens

@randymartens

Randy Martens is econoom en voormalig landelijk partijbestuurslid van de Partij van de Arbeid.

Opinie

Het gelukkige huwelijk tussen het populisme en de sterke man

09 november 2018 09:45

Nu Bolsonaro zich gevoegd heeft bij Trump, Duterte, Poetin, Orban en Erdogan, begint het lijstje sterke mannen verontrustend lang te worden.

De sterke man is onlosmakelijk verbonden met het rechtspopulisme. Het is niet toevallig dat ook onze polderpopulisten worden aangevoerd door sterke mannetjes Geert en Thierry.

In de kwaliteitskranten worden 'verklaringen' aangehaald langs de lijn dat mensen in tijden van crisis een biologische oerdrift hebben richting krachtige leiders of dat dit terug te voeren is naar de opkomst van ommuurde samenlevingen aan het begin van de geschreven geschiedenis.

De link tussen rechtspopulisme en de sterke man is namelijk helemaal niet zo ingewikkeld.

De kern van het populistische verhaal is dat er een in zichzelf gekeerde elite aan de knoppen van de macht zit die geen oog heeft voor de noden en democratisch gelegitimeerde wensen van het echte volk.

Ondanks dat het populisme in de praktijk vooral rechts is, gaat het niet om een links-rechtstegenstelling. De belangentegenstelling waar het populistische denken om draait is die tussen 'het gewone volk' en een meritocratische elite die vooral zichzelf bedient.

De Europese Unie is het brandend middelpunt van deze tegenstelling. Brussel is in de ogen van de populisten een broedplaats van democratisch ongelegitimeerde technocraten die democratisch gekozen regeringen de les lezen en steeds stiekeme hapjes nemen uit de nationale soevereiniteit.

Het feit dat het vrije verkeer van mensen één van de fundamenten van de EU is maakt het samenwerkingsverband des te vreselijker voor de rechtgeaarde populist. De migratiepolitiek is bij uitstek een spijtzwam tussen de onder- en bovenkant.

Het vrije verkeer van mensen stelt hoogopgeleiden in staat zonder belemmeringen te werken en leven in alle metropolen van Europa. Voor niet-hoogopgeleiden is migratie in de eerste plaats een bedreiging van hun culturele zekerheden en hun economische positie.

Die bewering is natuurlijk een grijsgedraaide plaat, en dat is precies het probleem.

Hoewel het in de tijd van Drees en Den Uyl nog de linkerzijde was die ageerde tegen arbeidsmigratie zijn moderne linkse politici erg stil over de nadelen van migratie. 'Nette' rechtse partijen belijden met de mond dat zij het aantal immigranten willen terugbrengen, maar in de realiteit verandert er nooit iets.

De politici van deze 'nette' rechtse partijen incasseren namelijk wel graag de stemmen, maar zijn niet werkelijk van plan om (arbeids)migratie te verminderen. Uiteindelijk is het beperken van migratie domweg niet iets wat men in deze kringen echt voorstaat. Grote economische belangen zouden hier door bedreigd worden en dan wordt het al snel iets te gortig.

Daarnaast hebben nationale politici niet meer de macht om het migratiebeleid te bepalen. Europese en internationale verdragen hebben de status quo stevig ingemetseld.

De sterke man functioneert als een stormram om deze impasse te doorbreken. Het is een instrument om een doorbraak te forceren binnen een systeem dat niet meer tot verandering in staat lijkt. Tussen de politieke wensen van het 'gewone volk' en realisatie daarvan staat namelijk steeds vaker een onoverbrugbare dam van conventies, belangen, instituten, Europese regels en verdragen.

Het is dan ook geen toeval dat deze sterke mannen gemeenschappelijk hebben dat zij totale lak hebben aan de ongeschreven regels van de politiek en vrijwel zonder uitzondering voortdurend seksistische en racistische opmerkingen maken. De bereidheid – en het vermogen – om compleet onaangepast gedrag te vertonen laat zien dat deze sterke mannen het totaal anders zullen doen als ze aan de macht komen. Denk aan Trump.

Het willen doorbreken van de verstarde status quo is precies de reden dat het referendum zo populair is bij populisten. Het referendum is ook een stormram die voorkomt dat steeds de scherpe randjes van electorale uitspraken afgeschaafd worden totdat er weinig meer van over is. Aan het 'Leave' van het Brexitreferendum viel weinig te nuanceren.

Het recente luchtballonnetje van Rob Jetten om het lidmaatschap van de Europese Unie vast te leggen in de grondwet is een mooi voorbeeld van hoe 'anti-populistische partijen' de dam tegen ongewenste democratische uitkomsten proberen op te hogen.

Dat lijkt me een verkeerde aanpak: wie hard wil zijn tegen het populisme, moet juist hard zijn tegen de oorzaken van het populisme.

Het is duidelijk dat in de hele westerse wereld het electoraat snakt naar een verandering. Zolang de sterke mannen van populistisch rechts als enigen een alternatief kunnen bieden hebben zij, zoals alle monopolisten, een geweldige positie.