Hans Stegeman

Hans Stegeman

@hanswstegeman

Hans Stegeman is econoom en werkt bij Triodos Investment Management. 

Opinie

Het Grote Nieuwe Verhaal: Wij, de Commons

06 november 2018 05:39

Problemen te over, tegenwoordig. Van relatief kleine, zoals files die almaar langer worden, tot grote, zoals klimaatverandering, of de toekomst van Europa.

In het verleden, na de Tweede Wereldoorlog en begin jaren tachtig, volgde bij dit soort problemen een Groot Nieuw Verhaal. Een verhaal waarin iedereen kon geloven. En waarnaar werd gehandeld, of het verhaal nu klopte of niet. Maar zelfs tien jaar na de crisis is dat verhaal nog nergens te bekennen.

Sterker nog, aan elk feit wordt getwijfeld. En dat zorgt ervoor dat op zich verstandige oplossingen weg worden gewuifd als meningen en dat we voor een deel blijven hangen in oude verhalen die niet meer werken. Hoog tijd dus voor een nieuw verhaal.

"Zonder groot verhaal overheerst vooral de notie dat de overheid iets afpakt."

Een collectieve weigering

Afgelopen week zag ik twee duidelijke gevallen waar het verhaal ontbreekt. Als eerste afgelopen dinsdag in de Tweede Kamer, bij de hoorzitting over de kosten en baten van de klimaatwet. De rondetafel op instigatie van FvD-voorman Thierry Baudet bracht een mooie stoet aan klimaatdeskundigen, -sceptici en economen voort. Consensus was er niet. En hoewel een aantal economen gelukkig het DNB-rapport omarmde waarin opnieuw wordt gepleit voor beprijzing van CO2, gaat het er in alle debatten hierover uiteindelijk vooral om waarom dit toch niet kan. En, nog steeds, dat klimaatverandering eigenlijk alleen maar een of ander duister complot is.

Als tweede, kleinere, het fileprobleem. Ondanks dat er nog meer asfalt wordt gelegd zal het aantal files de komende jaren met 35 procent toenemen, blijkt uit een studie van het kabinet. Inmiddels is dit kabinet al zo ver dat het niet eens meer over de meest voor de hand liggende oplossing wil nadenken: het weggebruik belasten

Bij beide ontbreekt het grote verhaal. Een verhaal waarin duidelijk wordt wie het voortouw neemt en wat het grote doel is waar we allemaal achter kunnen staan. Want ik snap natuurlijk heel goed: zowel bij klimaatverandering als bij weggebruik is beprijzen nu niet iets waar mensen warm van worden. Zonder groot verhaal overheerst toch vooral de notie dat de overheid iets afpakt.

Leren van de geschiedenis

In het verleden is het wel gelukt om dit soort verhalen te bouwen. George Monbiot, een Britse schrijver en activist, beschrijft in zijn boek 'Uit de puinhopen' dat zo’n Groot Verhaal altijd eenzelfde structuur heeft: het land wordt geteisterd door wanorde, veroorzaakt door machtige en boosaardige krachten. De held komt in opstand tegen deze wanorde. Hij overwint de boosaardige krachten en herstelt de orde. Zo werkt dat in sprookjes, van Sneeuwwitje tot Harry Potter.

In de recente economische geschiedenis hadden we in Nederland tweemaal zo'n Groot Verhaal. De eerste was het Keynesiaanse verhaal, dat vlak na de Tweede Wereldoorlog het licht zag. Het land werd geteisterd door wanorde, veroorzaakt door een economische elite en een oorlog die het land tot armoede hadden gebracht, mede door een laissez-faire politiek waar Nederland heel lang aan vast heeft gehouden. De held was de overheid die de economische rijkdom terugwon voor de gewone man, zorgde voor genoeg spullen, huizen en banen, en zo de orde teruggebracht.

Dit verhaal werkte tot begin jaren tachtig. Het Keynesiaanse verhaal werd vervolgens vervangen door het neoliberale verhaal. Het land wordt andermaal geteisterd door wanorde, deze keer veroorzaakt door de overheid (vooral gevormd door sociaaldemocraten) die van de verzorgingsstaat een hangmat hebben gemaakt en particulier initiatief hebben doodgeslagen. De held van het verhaal is de enthousiaste ondernemer die de orde herstelt door de vrije markt te openen. Hij brengt banen, inkomen en economische groei. In 2008 bleek het failliet van dit neoliberale verhaal. En toen bleef het doodstil.

"Wij, de commons, aldus Monbiot, moeten de held worden van dit nieuwe verhaal."

Het Grote Nieuwe Verhaal

Hoogste tijd dus voor het Grote Nieuwe Verhaal. De puinhopen zijn wat mij betreft wel duidelijk: de wereld wordt geteisterd door een mondiale elite die zich steeds verder weet te verrijken en de politiek naar zijn hand zet, de dreigende klimaatcrisis wordt door gevestigde belangen op geen enkele wijze afdoende bestreden en de machteloosheid van de gewone burger vergroot de politieke inertie.

De vijand is wat mij betreft duidelijk: te machtige bedrijven die de politiek naar hun hand kunnen zetten. Burgers die, terecht, het gevoel hebben dat ze niet profiteren van welvaart en dat alles wat gedaan wordt op het gebied van bijvoorbeeld klimaat vooral hun in de portemonnee treft.

De held van het verhaal lijkt ogenschijnlijk minder voor de hand te liggen. Bedrijven zijn niet aan zet, want deel van het probleem, En de overheid heeft het ook niet in zich. En dus moeten wij moeten het zelf doen. Wij, de commons, aldus Monbiot, moeten de held worden van dit nieuwe verhaal. Eigen initiatief nemen. Niet via de markt, de winnaars van het tweede verhaal. Niet via de overheid, de winnaar van het eerste verhaal.

Maar wij, zoals we vroeger, in vergeten tijden ook deden. Met de buren een energiecoöperatie oprichten. De zorg niet aan marktwerking overlaten, zodat ziekenhuizen failliet kunnen gaan, maar zelf organiseren op wijk- of stadsniveau. En in overleg ervoor zorgen dat we minder in de file staan. Gewoon, door ons gezamenlijk belang te organiseren. Het is niet zo moeilijk om met meer mensen in een auto te zitten. Het is niet zo ingewikkeld om je werktijden aan te passen. Gewoon, in overleg.

Wat dit oplevert is glashelder: nieuw elan. Geloof dat wij, met zijn allen dingen voor elkaar kunnen krijgen. En dat zijn in eerste instantie vaak kleine zaken. Maar die kleine zaken, van afspraken tussen mensen in de buurt tot digitale platforms, kunnen weer de basis zijn voor verdere zelforganisatie.

En zoals elk verhaal, begint ook dit verhaal met het geloven erin. Geloven dat de 'commons' een alternatief zijn voor markt en overheid. Hup, aan de slag!