Marieke Blom

Marieke Blom

@Mariekeconomie

Marieke Blom is hoofdeconoom bij ING.

Opinie

Klimaat wordt een voelbaar verdelingsvraagstuk

28 mei 2018 05:43

Het draagvlak onder de Nederlandse bevolking voor de klimaattransitie is opvallend groot: slechts 6 procent ziet klimaatverandering niet als een groot probleem. Het kabinet heeft een ambitieus klimaatdoel. De enige vraag lijkt nog te zijn of het wel snel genoeg gaat: vanaf vandaag buigt het gerechtshof Den Haag zich daarover, vanwege de Urgenda-zaak.

Het doel is helder, de weg ernaartoe nog niet. Die ligt voor op de vijf klimaattafels. En dan wordt het spannend. Want de maatregelen zijn wel te verzinnen. Maar zijn we bereid ze (snel!) te nemen?

Wie optimistisch is, ziet goede voortekenen. Slechts 16 procent van de Nederlanders zegt bijvoorbeeld niet te willen betalen voor groene stroom. Maar wie cynisch is ziet dat nog altijd 36 procent van de mensen geen groene stroom afneemt. Kennelijk zegt twintig procent van de mensen iets anders dan wat ze doen.

En er zijn meer voortekenen van aarzelingen. Want het is toch even slikken als het nieuwe Amsterdamse college zegt dat parkeren zeven euro vijftig moet kosten. En op Schiphol zakt de moed je in de schoenen: een derde van de Nederlanders wil echt niet minderen met vliegen en is druk bezig wél de daad bij het woord te voegen.

De klimaattransitie: op papier is niemand er tegen, maar we voelen er tot nu toe ook verdraaid weinig van: de papieren tijger moet nog tanden krijgen. En dat gaat veranderen:

  • Werk in de 'fossiele' sectoren verdwijnt: in de havens of omdat elektrische auto's minder onderhoud nodig hebben dan dieselauto's, terwijl we juist heel veel mensen nodig hebben om de laadpalen aan te leggen of de woningen van het gas te halen. Het vereist een enorme omscholingsopgave.  
  • Ruimte die nu in gebruik is voor 'fossiele' oplossingen (zoals de kolenoverslag in de haven) is niet meer nodig, maar waar we alle extra zonnepanelen, warmtenetten en warmtepompen aanleggen weten we nog niet. De fysieke verbouwing wordt ingrijpend.
  • We zullen toch echt ons gedrag moeten aanpassen: vaker op de fiets, minder met het vliegtuig. Meer planten, minder vlees eten. De kachel lager zetten.
  • En dan de portemonnee. Voor alle duidelijkheid: uiteindelijk betalen de burgers altijd alles. Maar doen we dat vooral als consument of vooral als belastingbetaler? En wie krijgt welk deel van de rekening?

De gekozen weg bepaalt winnaars en verliezers van de transitie. De verdelingsvragen laten zich raden: arm of rijk? De huidige generatie of de volgende?

Voor wat betreft arm en rijk: denk even aan het (jaja, overdreven stereotype) beeld van de overbodige automonteur, met zijn oude auto (moet weg) en kleine koopwoning (waar moet die warmtepomp?) en zijn jaarlijkse vlucht naar een Spaanse costa (te duur). Vergelijk hem met de steeds drukkere milieu-adviseur in zijn Tesla, geïsoleerde woning met zonnepanelen (aangelegd met subsidie).

Het CPB waarschuwde bijvoorbeeld: duurdere energie tikt harder aan voor lage inkomens, want ze geven er drie keer zo veel aan uit als percentage van hun inkomen. Het is deels een financiële kwestie en in principe kan inkomensbeleid dit compenseren. Maar dan moet je het wel in de gaten houden, want bestaande koopkrachtplaatjes nemen die 'energiequote' bijvoorbeeld niet mee, ze gaan uit van gemiddelde bestedingen aan energie.

En de koopkrachtplaatjes laten al helemaal niet zien of omscholen moeilijker is voor lager opgeleiden of dat kleinere huizen relatief meer ruimte verliezen aan een warmtepomp. Betere statistiek en een poging om de effecten van de transitie in z'n geheel in kaart te brengen zijn voorwaarden voor het maken van keuzes.

Wat betreft de generaties: wat is eerlijk? Moet de huidige generatie betalen, omdat wij (en de generatie voor ons) de uitstoot van broeikasgassen veroorzaakten? Maar vooral toekomstige generaties profiteren van de transitie. Bovendien moet de huidige generatie al alle 'praktische transitiepijn' moet doormaken, met het zoeken naar ander werk, de rommel van de ruimtelijke verbouwing en de gedragsverandering?

Een deel van de kosten naar de volgende generatie doorbelasten is dus wel te verdedigen. Dat zou betekenen dat de overheid nu relatief veel subsidie verstrekt (zoals voor isolatie, warmtenetten of duurzame elektriciteit) en daarvoor leent. De staatsschuld loopt dan op en toekomstige generaties betalen dan meer mee. Het debat erover is nog niet op gang gekomen.

De steun voor de klimaatopgave is op papier groot. Maar de papieren tijger transformeert vanaf dit jaar tot een voelbaar verdelingsvraagstuk. Ook daar moet de discussie over gaan.