Opinie

Een donororgaan van een varken, goed idee?

25 oktober 2015 09:00

Beeld © ANP

In de RTL Z rubriek 'Versus' elke week een briefuitwisseling tussen twee opiniemakers die recht tegenover elkaar staan. Deze week: donororganen van varkens, zou het dan toch kunnen?

Varkensorganen leken ooit de oplossing voor het chronische tekort aan donororganen, maar dat zit vol met een virus, waardoor het plan al jaren in de ijskast staat. Toch zal de discussie binnenkort wellicht weer in alle hevigheid losbarsten, want onderzoekers in de Verenigde Staten slaagden erin het virus in het varkens-dna kapot te maken, met behulp van genetische manipulatie

Maar is dat wel zo'n goed nieuws? Hoe kansrijk is deze techniek en zijn er geen betere alternatieven? Volgens Annelien Bredenoord (Associate professor Medische Ethiek aan het UMC Utrecht en senator namens D66) is het onze morele plicht op zo veel mogelijk manieren te zoeken naar oplossingen om het tekort aan donororganen op te lossen. Marja Zuidgeest, directeur van Stichting Proefdiervrij, vindt de methode 'achterhaald en omslachtig'.  

Beste mevrouw Zuidgeest, Stichting Proefdiervrij,

Jaarlijks wachten er alleen al in Nederland meer dan 1000 mensen op een nieuw orgaan, bijvoorbeeld een lever, nier of hart. Per jaar overlijden er ongeveer 150 van hen omdat er niet op tijd een donororgaan beschikbaar was. Als er wél op tijd een donororgaan komt, komt dat meestal door de vroegtijdige dood van een orgaandonor. Hoe dan ook een tragische situatie. Daarom wordt al jaren gezocht naar andere mogelijkheden om het aantal beschikbare organen te vergroten. Eén toekomstige manier daartoe zou xenotransplantatie kunnen zijn, dat wil zeggen het transplanteren van organen of weefsels tussen verschillende soorten, meestal van dier naar mens.

Afstoting organen mogelijk verleden tijd
Als gevolg van grote evolutionaire verschillen tussen mens en dier is de kans op overdracht van virale infecties en afstoting van het orgaan nu nog onaanvaardbaar groot. De dosering van de middelen die nodig zouden zijn om het afweersysteem te onderdrukken (immuunsuppresiva) zou zó hoog zijn dat de patiënt de complicaties niet zou overleven.

Het probleem is mogelijk oplosbaar door dieren genetisch aan te passen. Recent hebben wetenschappers aan Harvard University laten zien dat ze door middel van de nieuwe genetische techniek CRISPR/Cas9 verschillende genen in varkens tegelijk kunnen veranderen. Hiermee zou in de toekomst het grootste technische probleem van xenotransplantatie, namelijk afstoting, mogelijk verholpen kunnen worden.

Mogen wij dieren gebruiken voor menselijke organen? Deze ethische vraag is natuurlijk veel breder dan alleen xenotransplantatie en betreft de aanvaardbaarheid van dierexperimenten. Dieren behoren wat mij betreft tot de 'morele cirkel'. Dat wil zeggen dat ze een intrinsieke morele status hebben en beschermwaardig zijn. Dat betekent in de praktijk dat instrumenteel gebruik van dieren alleen gerechtvaardigd kan worden als er voldoende goede redenen voor zijn.

Persoonlijk vind ik het eten van vlees dat afkomstig is van dieren uit bio-industrie die een slechte kwaliteit van leven hebben gehad niet verdedigbaar, omdat we óók biologisch vlees kunnen eten waarbij respect voor dier en haar omgeving centraal staat. Zo vind ik dierexperimenteel onderzoek alléén aanvaardbaar als er geen redelijke alternatieven zijn, als het onderzoek onder zeer strikte ethische criteria en toetsing plaatsvindt en als er een groot maatschappelijk belang tegenover staat.

Gezien het grote aantal mensen dat overlijdt op een donorwachtlijst, kan ik dit onderzoek onder strikte voorwaarden steunen. Ik zie daarbij, net als destijds mijn partijgenoot Els Borst, ook geen noodzaak voor een verbod op xenotransplantatie, zoals dat in 2002 is vastgelegd in de wijziging van de Wet op de bijzondere medische verrichtingen.

Alternatieve manieren
De huidige wetenschappelijke ontwikkelingen met genome editing techniek CRISPR/Cas9 betekenen niet dat xenotransplantatie binnen korte tijd zal plaatsvinden, als het al ooit veilig genoeg zal zijn. Daarom moeten we óók verder zoeken naar alternatieve manieren om het aantal organen te verhogen. Dit kan door het aantal menselijke orgaandonoren te verhogen door een systeem van actieve donorregistratie, zoals voorgesteld in het recente initiatiefwetsvoorstel van Tweede Kamerlid Pia Dijkstra (D66).

Ook kan meer aandacht besteed worden aan donatie bij leven, maar dit is alleen geschikt voor een nier of deel van de lever. Ook zijn ontwikkelingen in het stamcelonderzoek en organoiden (mini-orgaantjes gemaakt uit stamcellen) veelbelovend.

Zolang er jaarlijks vele mensen op wachtlijsten sterven, is het onze morele plicht om vanuit solidariteit gezamenlijk ons in te spannen om via meerdere routes het aantal organen te doen toenemen. Waar mogelijk moet onderzoek proefdiervrij zijn, maar onder strenge ethische voorwaarden en toezicht vind ik dierexperimenteel onderzoek naar xenotransplantatie en het gebruik van dierlijk weefsel bij mensen ethisch verdedigbaar – denk aan de vele mensen die leven dankzij hartkleppen van varkens.  

Met vriendelijke groet, 
Annelien Bredenoord
​Twitter: @ALBredenoord

 

Beste mevrouw Bredenoord,

Proefdiervrij is het met u eens dat het tekort aan donororganen tot op heden nog steeds een groot probleem is en dat er naar andere methoden gekeken moet worden die het mogelijk maken het aantal beschikbare organen te vergroten. Met alle kennis die wetenschappers op dit moment bezitten op het gebied van wetenschappelijk onderzoek is het mogelijk om andere methoden te ontwikkelen waarvoor geen proefdieren gebruikt worden. Stichting Proefdiervrij zet zich in om de ontwikkeling van deze proefdiervrije methoden te stimuleren. Deze vernieuwende methoden geven wetenschappelijk betere resultaten en zijn beter voor mens én dier.

Om behandelingen, therapieën, medicijnen etcetera voor de mens te ontwikkelen, is het van groot belang dat er getest wordt op menselijke cellen omdat deze cellen de beste representatie van ons eigen lichaam zijn. Wetenschappers over de hele wereld slagen er steeds beter in om modellen te ontwikkelen die zijn gebaseerd op de menselijke biologie.

Zoals u zelf al aangaf zijn de 'organoids' hier een goed voorbeeld van. Organoids zijn functionele mini-orgaantjes die in een schaaltje gekweekt kunnen worden en gebaseerd zijn op stamcellen. Stamcellen hebben twee belangrijke eigenschappen: 1) Ze kunnen onbeperkt blijven delen en 2) ze kunnen zich ontwikkelen tot allerlei verschillende cellen met verschillende functies. Nu onderzoekers in staat zijn deze cellen in een schaaltje te kweken is de volgende stap voelbaar: het wordt mogelijk om patiënt specifieke stamcellen te gebruiken om een organoid te maken en die in het lichaam te plaatsen. Het lichaam zal dan zelf de ontwikkeling verder oppakken. Zover zijn we nog niet, maar als we daar nou eens met z'n allen in investeren? Dan lopen we ook geen risico dat het nieuwe orgaan door het lichaam wordt afgestoten, of dat we besmet raken met virussen.

Er is ook een andere veelbelovende ontwikkeling, namelijk die van het 3D-printen. Met behulp van een 3D printer kan bijvoorbeeld een mal gemaakt worden waarop lichaamseigen cellen gekweekt kunnen worden. Voor de mal wordt biologisch afbreekbaar materiaal gebruikt. Het biedt structuur voor het vormen van nieuw weefsel, maar is tijdelijk en zal langzaam afbreken. Zo'n mal moet aan veel eisen voldoen; zo moet het moet biologisch afbreekbaar zijn, de juiste sterkte hebben en passend zijn voor de patiënt. Met behulp van een 3D printer kan aan al deze eisen worden voldaan. Een ander voorbeeld is het 3D printen zonder mal: in plaats van inkt kan gebruik gemaakt worden van menselijke (stam)cellen. In de toekomst zouden bijvoorbeeld huidcellen op maat geprint kunnen worden, direct op de plek waar de patiënt het nodig heeft.

Dit zijn twee revolutionaire ontwikkelingen, gebaseerd op menselijke cellen. We willen ten slotte een orgaan dat zich goed voelt in een menselijk lichaam en het menselijke lichaam moet zich prettig voelen met het nieuwe orgaan.

Het kweken van een orgaan in een dier om dat orgaan vervolgens te transplanteren naar de mens is met de huidige technologische en wetenschappelijke ontwikkelingen achterhaald en omslachtig. Laten we de ontwikkeling van proefdiervrije methoden stimuleren die betere resultaten geven voor mens én dier!

Vriendelijke groet,
Marja Zuidgeest
​Twitter: @marjazuidgeest

Bron • RTL Z / Versus