Opinie

'Schouten, verplicht supermarkten zorg te dragen voor verduurzaming'

18 januari 2019 06:09

Minister Carola Schouten van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Beeld © ANP

In Nederland worden bedrijven met een fluwelen handschoen aangepakt, als het om verduurzaming gaat, vindt Ioan Nemes van Oxfam Novib. We zouden, naar Frans voorbeeld, bedrijven moeten verplichten om te rapporteren over milieu en mensenrechten en daar zorg voor te dragen, vindt Nemes.

In de afgelopen dertig jaar zijn overheden zoals Nederland steeds terughoudender geworden in het reguleren van de markt. De voedingsmiddelensector is daar een goed voorbeeld van.

Tijdens het bewind van oud-minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking Ploumen is ervoor gekozen om voedingsmiddelenbedrijven zoals supermarkten het convenant voor duurzaam voedsel te laten tekenen in plaats van het opleggen van wettelijke maatregelen.

Carte blanche voor supermarkten

Mede-onderhandelaars zoals Oxfam Novib en UNICEF trokken al in 2017 aan de alarmbel over de vrijblijvendheid van het convenant en het gebrek aan ambitie en verantwoordelijkheid van supermarkten. Maar dat heeft de opvolger van Ploumen, Minister Kaag, maar ook Minister Schouten van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit er niet van weerhouden om in juni 2018 het convenant toch te ondertekenen.

Ondanks sterke kritiek gaven de twee ministers carte blanche aan de voedingsmiddelensector om hun eigen vlees te blijven keuren. Het resultaat: terwijl in ons land supermarktketens als Albert Heijn of Jumbo steeds grotere omzetten boeken, worden de arbeiders en boeren in ontwikkelingslanden die ons eten produceren vaak uitgebuit, zoals recent onderzoek van Oxfam Novib laat zien.

En toen in 2016 de Nederlandse Ahold met de Belgische Delhaize fuseerden, kregen de grootste 100 leveranciers te horen dat hun contracten met de nieuwe supermarktkolos eenzijdig en met terugwerkende kracht in hun nadeel waren aangepast. Een schoolvoorbeeld van oneerlijke handelspraktijken.

De consument wordt aan het werk gezet

In plaats van de supermarkten aan te spreken op hun verantwoordelijkheid, horen wij steeds vaker de oproep aan 'de consument' om haar gedrag aan te passen. Neem bijvoorbeeld Minister Schouten, die vorige week Tweede Kamervragen over het aanbod van goedkoop vlees door supermarkten, de kiloknallers, beantwoordde met: "Supermarkten kunnen alle vleesproducten in de aanbieding doen, of die nu gangbaar zijn geproduceerd of onder een welzijnslabel. Uiteindelijk is het aan de consument om hierin een keuze te maken."

En in september 2018 opperde zij: "De consument [kan] zelf de keuze maken of hij nog het product wil kopen bij de super die weinig aan de boer betaalt of bij de supermarkt die de boer wel de prijs geeft die hij verdient."

Doolhof in supermarkt

Iedereen die weleens boodschappen heeft gedaan in een Nederlandse supermarkt weet wat een onmogelijke klus het is om de juiste beslissingen te nemen als het gaat om gezondheid, eerlijk loon of duurzaamheid.

Koop ik nou dat biologische pak sap waarin geen bestrijdingsmiddelen zitten? Of toch maar het pak waarop de foto van die blije Braziliaanse plantagearbeider staat, die hopelijk een eerlijk loon gekregen heeft? En kan ik al die keurmerken überhaupt vertrouwen? Hoe vaak zijn we niet in de verleiding gevallen om uiteindelijk toch maar voor de goedkoopste variant te gaan.

Kritischer naar bedrijven

In plaats dat wij van de consument vragen om de wereld te redden, zouden we veel kritischer moeten kijken naar de bedrijven die de macht in onze neoliberale markteconomie in handen hebben. Zij bepalen onze keuzes.

Minister Schouten gaf in 2018 al het goede voorbeeld. Zij kondigde, samen met staatssecretaris Mona Keijzer van Economische Zaken en Klimaat een verbod aan op oneerlijke handelspraktijken door supermarkten. Vooral de boeren die ons eten produceren zijn hier de dupe van. Ook de recente beslissing van de EU om de marktmacht van onder meer supermarkten in te perken, zodat boeren hier en in ontwikkelingslanden niet langer onder druk worden gezet, past in deze ontwikkeling.

Het verbieden van oneerlijke handelspraktijken is een goede eerste stap, die gevolgd zou moeten worden door wetgeving die bedrijven expliciet verplicht verantwoordelijkheid te nemen voor hun handelen, zoals in VN- en OESO richtlijnen is vastgesteld.

Naar Frans voorbeeld

Deze richtlijnen schrijven voor dat bedrijven gepaste zorgvuldigheid moeten toepassen in hun handelen met andere partijen in toeleveringsketens, om zo schade voor mens en milieu te voorkomen en te herstellen. Dat het kan, laten Frankrijk en Engeland zien, daar is dit al bij wet geregeld.

Franse multinationals moeten risico's rond milieu en mensenrechten in kaart brengen en hier verantwoordelijkheid in nemen. Wie dat niet doet, krijgt een boete. Sommige vooruitstrevende voedingsmiddelenbedrijven, zoals Unilever of Nestlé, hebben begrepen dat dit gewoon bij duurzaam zaken doen hoort.

De consument gaat de wereld niet redden. Maar als bedrijven en politici hun verantwoordelijkheid nemen, dan maken we wél een kans.

Ioan Nemes is bedrijven- en mensenrechtenexpert bij Oxfam Novib. Hij was onderhandelaar namens Oxfam Novib bij het voedingsmiddelenconvenant. Hij onderhandelt op dit moment met supermarktketens als Albert Heijn en Jumbo om uitbuiting in onze voedselketen tegen te gaan.

 

Bron • RTL Z