Opinie

Dit is de prijs van zelfredzaamheid

10 mei 2017 17:47

Een wijkagent in Utrecht doet zijn ronde langs hangjeugdgroepen. Beeld ©

In het kader van kostenbesparing heeft het kabinet maar besloten dat iedereen 'zelfredzaam' is tot het tegendeel bewezen is. Maar dat beleid maakt schrijnende gevallen nóg schrijnender. En drijft de kosten juist op, schrijven Albert Jan en Harry Kruiter.

We willen je graag voorstellen aan Mike.

Mike is 19. Hij komt net uit een jeugdzorginstelling, heeft geen opleiding afgerond en kan niet meer terug naar zijn ouders. Volgens hulpverleners heeft Mike een laag IQ.

Hij zoekt een woning en logeert af en toe bij vrienden. Omdat de jongen geen vaste verblijfplaats heeft, krijgt hij geen uitkering. En omdat hij geen uitkering heeft, kan hij zijn zorgverzekeringspremie niet betalen. Bovendien kan hij zonder een uitkering ook niet aan een vaste woonplek komen. Hij kan immers geen huur te betalen.

Hij werkt wel 14 uur per week, maar dat is bij lange na niet voldoende om in zijn levensonderhoud te voorzien. Uiteindelijk zijn ook zijn vrienden Mike zat. Hij belandt op straat en klopt aan bij de maatschappelijke opvang. Daar is geen plek voor Mike. De opvang zit vol. Niet veel later wordt hij verward op straat gevonden en met een psychose opgenomen in een GGZ instelling.

Mikes leven lijkt, zoals bij veel schrijnende gevallen, een aaneenschakeling van pech, maar hier zitten gewoon politieke keuzes achter. Keuzes waardoor deze 19-jarige jongen veel verder is weggezakt dan nodig, en de overheid veel meer geld moet uitgeven dan gepland.

Eerst een stukje geschiedenis. Onze verzorgingsstaat is in beginsel gebaseerd op de gedachte dat de meeste mensen niet zelfredzaam zijn. We geven 260 miljard per jaar uit, aan elkaar. In de 20e eeuw was daar de hoop aan verbonden dat we ons individueel zouden ontplooien.

Dat hebben we ook behoorlijk massaal gedaan. Met z’n allen, voor ons eigen, zouden Koot en De Bie zeggen. Onafhankelijkheid door individualisme mogelijk te maken.

Maar de kosten van dat collectieve project bleken begin deze eeuw moeilijk te betalen, of zelfs: te beheersen. De ontplooiingsindustrie bleek mensen weliswaar onafhankelijk van elkaar te maken, maar des te afhankelijker van de staat. Een staat die mensen die afhankelijkheid in toenemende mate ging verwijten.

Waar we tijdens de paarse kabinetten nog 'klanten' van 'de overheid' waren die 'vraaggericht' bediend zouden worden, luidde de 21e eeuw de revival van de ‘eigen verantwoordelijkheid’ in. Waar beleid onbeheersbaar of ineffectief werd, moesten burgers effectief, productief en zelfredzaam worden.

Net als de WRR afgelopen week in haar rapport, zien wij regelmatig dat dat vooral ten koste gaat van mensen zoals Mike. Want hij is niet de enige die op straat is beland: tussen 2009 en 2015 nam het aantal daklozen met 74 procent toe.

De overheid snijdt ook zichzelf in de vingers: de zorgkosten die we nu voor Mike moeten maken zijn ook nog eens vele malen hoger, dan als we erkend hadden dat hij niet zelfredzaam was. Van een half jaar in een GGZ instelling of de maatschappelijke opvang kun je jarenlang een jongerenuitkering en een woning betalen. Penny wise, pound foolish.

Natuurlijk denkt de Rijksoverheid vooral in macrotermen. Het demissionaire kabinet lijkt de kosten voor zorg en sociale zekerheid onder controle te hebben. Maar de veronderstelling die achter dit beleid schuilt, dat mensen ‘zelfredzaam’ zijn tot het tegendeel bewezen is, is een gevaarlijke denkfout. 

Ten eerste heeft het dus een prijs. Het repareren van veronderstelde zelfredzaamheid is altijd duurder dan het ondersteunen van mensen om zoveel mogelijk zelfredzaam te zijn. Juist de beheersbaarheid van de zorg- en sociale zekerheid komt zo in gevaar.

Bovendien is bijna niemand 100 procent zelfredzaam. Alleen mensen die meerdere keren modaal verdienen, zonder kinderen, die in een particulier huurhuis wonen, ontvangen geen steun van de overheid. Die groep is te verwaarlozen. Wel is het zo dat sommige mensen verminderd zelfredzaam worden doordat we veronderstellen dat ze zelfredzaam zijn, zoals Mike. Mensen met de minste cognitieve vermogens, confronteren we met de grootste bureaucratische complexiteit. 

Niemand is volledig zelfredzaam. Mensen zijn in meer of mindere mate zelfredzaam. Dat de kosten van de verzorgingsstaat moeilijk beheersbaar zijn, betekent niet dat mensen ineens volledig zelfredzaam zijn.

Dat is geen revolutionaire gedachte. De gemeenten Utrecht (zoals afgelopen maandag bleek) en Den Haag experimenteren met het opkopen van problematische schulden van jongeren. Na een roerige opstartperiode maakt de Sociale Verzekeringsbank de uitvoering en administratie van het PGB eenvoudiger. Het argument dat een basisinkomen complexiteit reduceert, wint snel terrein.

Het zijn voorbeelden van overheden die de complexiteit die ze vaak zelf organiseren niet onder de noemer 'zelfredzaamheid' op burgers projecteren, maar zelf naar eenvoud streven. Daar heeft Mike (en de rest van Nederland) veel meer aan.

Harry Kruiter en Albert Jan Kruiter
Actieonderzoekers bij het Instituut voor Publieke Waarden