Business

Zzp-docent rukt op: meer vrijheid, minder werkdruk

Caitlin Stooker • 05 februari 2019 06:02

Beeld © ANP

Een groeiend aantal leraren schrijft zich in als ondernemer en staat als zzp'er voor de klas. Met uurtarieven van 60 euro per uur lijkt dat een lucratieve business. "Maar reken jezelf niet te snel rijk."

Het lerarentekort is al een hele tijd nijpend. Met de griepgolf die rondgaat wordt dat er alleen maar erger op. De Algemene Vereniging Schoolleiders (AVS) en CNV Schoolleiders noemen de situatie inmiddels 'onhoudbaar' en roepen scholen op deze week geen vervanging te regelen bij uitval van docenten om een signaal af te geven.

Uitzendbureaus en detacheerders profiteren intussen van de grote vraag naar (inval)leraren. Ook onderwijzers ontdekken daar kansen in: meer leerkrachten registreren zich als ondernemer. 

Toename in basis- en voortgezet onderwijs

Kende het basisonderwijs begin 2015 nog slechts 100 mensen die zich bij de Kamer van Koophandel hadden ingeschreven als bijvoorbeeld onderwijzer of invalkracht in het onderwijs, waren dit er begin 2019 al 186.  

Voor het voortgezet onderwijs is deze toename nog groter: daar steeg het aantal inschrijvingen van 101 in 2015 tot 193 begin 2019. Vermoedelijk liggen die cijfers nog hoger, omdat de KvK deze aantallen baseert op de vrijwillig ingevulde bedrijfsomschrijvingen.

Beeld © RTL Z

Binnen het mbo normaal

De AVS herkent het beeld dat er meer zzp-docenten verschijnen, een trend die zij 'zorgelijk' noemt. Het onderwijsniveau is hierbij belangrijk. Zo is in het mbo de inzet van zzp'ers al jarenlang normaal, omdat veel docenten lesgeven combineren met werken in de praktijk.

"In het voortgezet onderwijs zie je in toenemende mate mensen uit de praktijk lesgeven, die het bijvoorbeeld combineren met een eigen bedrijf", zegt voorzitter Petra van Haren. De toename in het primair onderwijs is een recentere ontwikkeling, ziet ze. 

Reken jezelf niet rijk

Hoeveel het ondernemerschap een leraar oplevert, varieert. De tarieven van de zzp-onderwijzers zijn niet allemaal even transparant. "Gemiddeld liggen die tarieven tussen de 55 en 65 euro per uur", zegt Jan-Willem Duim. Hij is zelf werkzaam in het onderwijs en initiatiefnemer van meerdere platforms waarop docenten zichzelf aanbieden, zoals Flexleerkracht.nl. Die site is gericht op docenten die als 'extra handjes' willen werken, en niet het werk geheel zullen overnemen. 

"Maar reken jezelf niet te snel rijk", voegt hij toe. "Van dat uurtarief moet nog veel worden betaald. Wat je omzet is niet wat je verdient natuurlijk, je houdt veel minder over." Als zzp'er word je daarnaast niet doorbetaald in de schoolvakanties en ben je niet zeker van werk. Hij raadt leerkrachten die enkel de eurotekens zien dan ook af om de stap te zetten.

'Je bent echt ondernemer'

Dat beaamt ook Tineke de Jong (50). Zij werkt als zzp'er in het basisonderwijs. "Je moet goed de consequenties doordenken, want je bent een echte ondernemer. Ik heb geen pensioenopbouw, geen vakantiegeld." 

Na jaren in het onderwijs stopte De Jong om een coachingpraktijk op te bouwen. Via een kennis kreeg ze de tip dat ze als freelancer in het onderwijs wat geld kon bijverdienen, naast haar praktijk. "Maar inmiddels is dat andersom. Ik werk inmiddels zo goed als fulltime in het onderwijs."

De Jong woont in Sneek, maar daar is het tekort aan leraren nog niet zo schrijnend als in de rest van Nederland. Ze verdeelt haar weken over scholen in Veenendaal en Almere. "Ik overnacht dan in de buurt. Ik ga zondagmiddag van huis en kom vrijdag pas weer thuis. Dat is best heftig." Ze sluit dan ook niet uit dat ze stopt met zzp'en als ze een contract aangeboden krijgt. 

Geen kantoorpolitiek meer

Techniekdocent voor het voortgezet onderwijs Arie Gramsma (61) overweegt de overstap naar het ondernemerschap. Hij zoekt nu nog voornamelijk tijdelijke banen in het onderwijs, met tijdelijke contracten. Een volledige baan in het onderwijs ziet hij niet meer zitten. "Sommige aspecten van het onderwijs zijn niet meer zo gezellig", zegt hij.  

Zijn voornaamste bezwaar: de werkdruk ligt te hoog. Ook ervaart hij dat het eigenaarschap van het onderwijs nu bij 'de managers' ligt en niet meer bij de docenten. De bijkomende kantoorpolitiek trekt hij niet meer.

Het onderwijs volledig de rug toekeren wil hij ook niet. "Ik wil dolgraag aan de slag en ontloop ook niet de verantwoordelijkheden die erbij horen. Teamoverleg, ouderavonden, denken vanuit de leerlingen. Geef mij de sleutels van het lokaal en ik ga aan de slag." 

'Bureaus bieden te weinig'

Hij wordt regelmatig benaderd door detacheringsbureaus, maar wil niet via zo'n constructie werken. "Zij bieden te weinig. Ik ben bepaalde afspraken vanuit de cao gewend. En de schoorsteen moet wel blijven roken."

Werken als zzp'er heeft daarom zijn interesse. "Een aantal jaar geleden was ik er al klaar voor, maar heb ik het niet doorgezet. Het werd toen afgeraden vanwege de wetgeving. Nu wacht ik het nog even af, maar ik volg de ontwikkeling." 

Docenten in de etalage

Naast bureaus ontstaan er ook steeds meer initiatieven die zzp'ers en scholen aan elkaar koppelen. Leraarzoektbaan.nl is eén van de bekendste. Vorige week maakte DocentenCloud bekend de in september 2018 opgerichte website over te hebben genomen. 

Mede-eigenaar Rik Smale zegt dat zijn bedrijf 'docenten in de etalage' zet, om 'de continuïteit van het onderwijs te garanderen'. Ze matchen opdrachtgevers en werkzoekenden en ontvangen per match een bedrag. Daarbij bemiddelen ze niet; ze faciliteren enkel de website. 

Scholen durven weer zzp'ers in te zetten

Smale zegt dat scholen het drie jaar geleden, na de invoering van de zzp-wet DBA, niet meer aandurfden om zzp'ers in te huren. "De inzet was toen nihil", zegt hij. 

Langzaam komen scholen daar nu op terug. Of dat komt omdat de wet DBA niet echt wordt gehandhaafd, of omdat de scholen echt omhoog zitten is niet duidelijk. 

Toenemende kosten inhuur

Met de opkomst van bureaus, detacheerders en zelfstandigen versplintert de arbeidsmarkt verder. Scholen kunnen de vacatures niet invullen en de kosten voor 'personeel niet in loondienst' stijgt, zo blijkt uit onlangs gepubliceerd onderzoek van Voion, het arbeidsmarkt- en opleidingsfonds voortgezet onderwijs. 

In 2012 werd in het primair onderwijs slechts 2 procent van de totale personeelslasten uitgegeven aan personeel dat niet in loondienst was, zoals uitzendkrachten, payrollers en zzp'ers. In 2017 was dat al 4 procent van de totale personeelslasten. In het voortgezet onderwijs is dit gestegen van 2,2 procent in 2012 naar 3,7 procent. Voion baseert zich op de financiële jaarverslagen van scholen.

Beeld © RTL Z

Miljoenenkwestie

De AVS vindt dit zorgelijk: "Inhuur was altijd al kostbaar, maar is nu een groeiend probleem aan het worden doordat vervanging bij uitval vinden moeilijker wordt. In de stedelijke gebieden gaat het om miljoenen aan kosten", zegt van Haren.  

In een normale situatie is vervanging bij ziekte gedekt. Maar door de detacheringsbureaus komen er extra kosten bij, waardoor het budget verder wordt opgeslokt. "Hoe meer mensen in deze constructie werken, hoe duurder die oplossing wordt."

Vicieuze cirkel

Of de inzet van detacheringsbureaus of zzp'ers helpt bij dit probleem, is daarbij de vraag. Van Haren spreekt over een vicieuze cirkel. "Het zijn dezelfde mensen die je voor de klas hebt staan, alleen nu via een ander systeem. De arbeidsprijs is hoger, waardoor het budget van de scholen verder wordt uitgehold", zegt ze. 

Scheve gezichten tussen team en zzp'ers

Deze ontwikkelingen dragen volgens de voorzitter bij aan het ontstaan van twee type collega's: mensen met verantwoording en mensen zonder. "Leerkrachten in loondienst hebben een uitgebreide baan, met veel verantwoording en bijvoorbeeld oudergesprekken. Zzp'ers hebben dat niet."  

Van Haren benadrukt dat als dit een dag voorkomt, dat niet zo erg is, maar dat als de situatie zich langere tijd voordoet het kan leiden tot vervelende situaties binnen een team. "Dat is onze zorg die eronder zit. Dat er iets mis gaat binnen het beroep op deze manier." En dat door het ontbreken van de verantwoordelijkheid de inhoud van het vak afzwakt. 

Duim wijst ook naar dat beeld. Volgens hem zijn docenten minder gewend aan de inzet van zelfstandigen. "Dan klinken de eerder genoemde uurtarieven al snel als een hoog bedrag", zegt hij. "Collega's in loondienst denken dat de zzp'ers heel duur zijn en veel geld verdienen. Die associatie is onjuist."

Maar, voegt hij toe, leerkrachten die via detachering of een uitzendbureau worden ingezet, zijn in de praktijk vaak wel veel duurder. Dat komt doordat er nog een behoorlijke fee bovenop zit voor de tussenpartij.

'Je draait geen lesjes af, je ontwikkelt kinderen'

En dan hebben we het nog niet eens over het effect voor de leerlingen gehad. Het is voor hen belangrijk om een band op te bouwen met de docent. "Veel docenten vinden dat ook het leukste aan het vak, de reden dat ze voor dit beroep kiezen. Je draait geen lesjes af, je ontwikkelt kinderen", zegt van Haren.

AVS hoopt dat met verbetering van het salaris en het verlagen van de werkdruk - onder andere de eisen van de onderwijsstaking in maart - het vak aantrekkelijker wordt en docenten minder snel voor dit soort constructies zullen kiezen. 

Bron • RTL Z / Caitlin Stooker