Politiek

Schrijvers rapport MH17 zijn afgeleid, misleid en verleid

Jeroen Akkermans • 03 november 2015 00:12 @JeroenAkkermans

OVV-voorzitter Joustra bij de presentatie van het rapport op 13 oktober. Beeld © ANP

De Tweede Kamer spreekt vandaag met de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) over het afgelopen maand verschenen eindrapport over vlucht MH17. Correspondent Jeroen Akkermans las het helemaal en spiegelt zijn bevindingen aan die van de OVV. Die zat, schrijft hij, in een 'onmogelijke spagaat'.

Thumbnail

Het lijvige MH17-rapport niet gelezen? Wij journalisten moeten wel. Meer waarheid rond MH17 eist van onze beroepsgroep op zijn minst een taaie sessie 'close reading'. Na lezing krijgt de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) van mij een 6 voor waarheidsvinding en een 9 voor vlijt.

Onderste steen boven
Doel van het eindrapport was de onderste steen boven halen. MH17: hoe, wat, waar? De hamvragen zijn gesteld, maar de antwoorden laten te wensen over. Er zit veel omhaal in het rapport. Je voelt als lezer de politieke druk op de opstellers. Ze zijn afgeleid, misleid en verleid door uiteenlopende belangen in Kiev, Moskou, Washington en dus, ja, ook in Den Haag. Allemaal probeerden ze over de schouder van de onafhankelijk geachte onderzoeker mee te kijken. 

De grootste terreurdaad van de afgelopen generaties tegen Nederlandse burgers vereiste daarom een onderzoek met ballen: een hamer voor de onvermijdelijke pogingen tot manipulatie, leugens en bedrog en een pincet voor de zeer gevoelige, zo emotionele kant van ons verhaal. Verder veel ervaring en een koel hoofd. MH17 is neergehaald in een oorlogsgebied ver van ons bed. Je zou dus denken dat een onderzoek onder die omstandigheden een maat te groot is voor ons landje.

Vragen om meer problemen

Thumbnail

Desondanks nam uitgerekend Nederland op 24 juli 2014 fier de leiding van het onderzoek over van Oekraïne. Dat was vragen om nog meer problemen. De leidende positie vereist een neutraliteit en afstand tot de materie die je met de dood van 196 Nederlanders aan boord niet in de hand hebt. Een onmogelijke spagaat. Vol goede bedoelingen trokken we het oorlogsgebied in. 

Het ging meteen mis. Minister Timmermans van Buitenlandse Zaken weigerde op 18 juli 2014 in Kiev om door te reizen naar de rampplek waar zoveel Nederlanders waren omgebracht, omdat hij 'niemand voor de voeten wilde lopen'. De toon was gezet. Het onderzoeksteam zat door de tegenstrijdige belangen meteen in de tang van de deelnemende (oorlogs-)partijen. De onderste steen is nog lang niet boven, hooguit verlegd. 

Springkop
Ik vind het rapport onvolledig op enkele cruciale onderdelen. Neem het onderzoek naar de springkop. De raketmunitie is nodig voor de vaststelling van het type wapen. In de aanwezige wrakstukken van de cockpit zijn minstens 350 inslagen geteld. Dat is natuurlijk veel, maar de springkop scheidt na detonatie volgens de fabrikant 7000 tot 8000 munitiestukjes af die het doelwit (op 2,5 meter afstand) uiteenrijten. Toch zijn er in de wrakstukken slechts 56 deeltjes gevonden die niet aan het vliegtuig toebehoren.

Thumbnail

Ongeveer een kwart van de fragmenten in de springkop heeft een vlinderdasvorm. Uit de opmerkelijke vorm kun je het wapentype opmaken. De Russische krant Novaja Gazeta heeft ter illustratie zeven van mijn foto's gepubliceerd met een typische inslagschade. De vlinderdasvorm is iets om in de gaten te houden, want pas als je het wapentype zeker hebt, kunnen de juristen zich buigen over de schuldvraag. 

Een 9N314M-springkop telt zo'n 2000 specifieke vlinderdasstukjes. Toch hebben de onderzoekers in totaal slechts twee, dan weer drie, maar nooit meer dan vier vlinderdasfragmenten aangetroffen. (Het zwaar beschadigde vlinderdasmunitiestukje dat ik begin november 2014 in een rompstuk van MH17 heb gevonden − zie de video hieronder − is niet meegenomen in het onderzoek, met als argument dat hun eigen bevindingen volstaan.)

De onderzoeker kan terecht stellen dat in principe maar één stukje van een moordwapen nodig is om het bestaan ervan te bewijzen. Maar waarom wordt geruisloos voorbijgegaan aan de onwaarschijnlijkheid dat (bijna) geen vlinderdasstukjes zijn teruggevonden in de wrakstukken? Dat geen van de bijna 8000 voorgevormde fragmenten in lichamen van passagiers zijn teruggevonden? Dit vraagt om uitleg, maar welke journalist (behalve Sven Kockelmann) mag OVV-voorzitter Joustra kritische vragen stellen?
    
Geen referentiemateriaal
In het rapport ontbreekt referentiemateriaal ter controle. Oekraïne, Rusland, maar blijkbaar ook BUK-landen als Georgië, Cyprus of Finland hebben geen 9N314-springkop overgedragen ter onderzoek. (Rusland stelde wel springkopgegevens ter beschikking.) Onduidelijk is of de OVV erom gevraagd heeft. Zonder referentie heeft een chemische analyse op het gevonden materiaal minder zeggingskracht.

Thumbnail

In appendix 5 doet het rapport vergelijkend springkoponderzoek af als 'useless', omdat wegens een variabele samenstelling van het basismateriaal er toch geen valide conclusies te trekken zouden zijn. Dat is nog maar de vraag. Op pagina 10 van dezelfde appendix krijgt het ontbreken van springkop-referentiemateriaal een andere lading mee: 'the material composition of these high-energy objects found in the plane and in the bodies of the flight crew could not be matched to a 9N314-model warhead due to absence of reference material…'

Twijfel zaaien
Er kan geen match gemaakt worden omdat er van 9N314 geen referentiemateriaal voorhanden is. Rusland weigert het af te staan, maar laat zich in de kantlijn de kans niet ontnemen om te stellen dat het nu 'onmogelijk is te bepalen dat alle fragmenten tot dezelfde springkop behoren'. Zo gaat het twijfel zaaien over cruciaal bewijsmateriaal dus in zijn werk. De oogst is vrees ik in het strafrechtelijke rapport terug te zien.  

Het rapport laat ook twijfel bestaan over de mogelijkheid dat een militair toestel in de lucht was rondom het moment van de explosie. Probleem is dat Oekraïne en Rusland primaire radardata (waarmee je door middel van radiogolven ook de beweging van objecten kunt traceren) niet ter beschikking van de onderzoekers hebben gesteld. De surveillancegegevens horen ze minstens 30 dagen te bewaren. Maar Rusland voelde zich niet aangesproken tot naleving van de internationale regel, omdat MH17 niet op Russisch terrein was neergestort. Dus die data verdwenen in de prullenbak.

Geen twijfel mogelijk

Thumbnail

Oekraïne? Kiev houdt vol dat de militaire radars op 17 juli uit stonden en de civiele radars in onderhoud waren. Tja. Maar de Amerikanen dan? Minister van Buitenlandse Zaken Kerry zei op 20 juli al dat MH17 was neergehaald door een bodem-luchtraket. 'We picked up the imagery of this launch. We know the trajectory. We know where it came from.' Geen twijfel mogelijk dus. Maar vervolgens maakte Washington er een staatsgeheim van. Satellietdata zijn voor militairen wereldwijd waardevoller dan mensenlevens. De vijand mag niet weten wat jij weet. Is het ongepast om je af te vragen of de waarheid ook zover onder het tapijt was geschoven als er 50 Amerikanen aan boord waren geweest? In elk geval minder ongepast dan de kieskeurigheid van het Pentagon.  
  
Er waren verder nog drie verkeersvliegtuigen in de buurt van MH17. Hebben zij iets gezien? Nergens staat dat de OVV met de piloten heeft gesproken.
 
Geen militair toestel in de buurt
Op basis van overige, secundaire radardata zijn volgens de OVV 'geen andere niet-geïdentificeerde primaire of secundaire objecten zichtbaar binnen 30 km van vlucht MH17'. Maar daarbuiten? Vraag ik me dan af. Sluit dit ook uit dat een toestel onder de radar door vliegt? In de appendix wordt nog vager geformuleerd. 'Analysis of this report shows that no military aeroplanes were in the vicinity of flight MH17 at the time of the accident.' (Accident zie ik als een opmerkelijke vertalingsfout.) 'Nabijheid' laat veel ruimte voor interpretatie, en dat is meestal geen goed teken.
 

Thumbnail

Ik ben het eens met de conclusies van het rapport dat de schade aan MH17 niet veroorzaakt kan zijn door een relatief lichte (3,5 kilo munitie) R-60 lucht-luchtraket van een SU-25, en al helemaal niet door een boordkanon dat gelijkmatig zijn kogels in het doelwit ponst. Toch heeft Moskou nog een kanttekening: 'Meanwhile the use of air-to-air rocket missile shall not be ruled out.'

Maar speculaties dat er een SU-25 was opgestegen, zijn wat mij betreft niet de kop ingedrukt. Integendeel. Ik heb zelf ook meerdere getuigen in Roszypne en Grabova gesproken die volhouden in de verte 'een zilverkleurig jachtvliegtuig' te hebben waargenomen na het neerstorten van MH17. Ja, elke onderzoeker is terecht terughoudend met getuigenverklaringen, maar het rapport heeft me geen reden gegeven om deze uitspraken definitief als fantasie af te doen.  
  
De luchtoorlog was toen bovendien in volle gang. Let wel, op 16 juli hebben separatisten nog 2 Oekraïense SU-25-jachttoestellen neergehaald. Stel dat er toch een SU-25 ergens in het luchtruim boven het oorlogsgebied aanwezig was, dan is de houding van de Oekraïense autoriteiten om geen primaire radargegevens te verstrekken ook verklaarbaar. Voor Washington zou hetzelfde kunnen gelden.
  
Ruimte voor speculatie

Thumbnail

Door het ontbreken van direct bewijs moest de OVV zich toeleggen op secundaire bewijsvergaring. Een tijdrovende onderneming. Maar op basis van de ballistische baananalyse met teruggehaalde wrakstukken, een blastbelasting-onderzoek, een reconstructie van fragmenten, een simulatie van schade en een analyse van het detonatiemoment op vier voicerecorders kom je opgeteld ook een heel eind: MH17 moet wel door een 9M38(M1) BUK-raket met een 9N314M-springkop zijn neergehaald. Het beeld is consistent, maar het laat ruimte voor interpretatie/speculatie. De kantlijn is overstelpt met op- en aanmerkingen van Oekraïne en vooral Rusland.

Kern van de kritiek uit Moskou leidt naar de lanceerpositie. Dat is een voorschot op de wie-vraag die de volgende keer aan bod komt. De OVV ziet de raket rechts van (en recht op de neus van) het toestel afkomen, en zo vooral aan de linkerkant van MH17 schade toebrengen. De OVV ziet 'geen inslagschade aan de rechterkant van de cockpit'. Onderzoekers gaan in hun simulaties uit van een BUK-lanceerpositie in het gebied rond het dorpje Snizhne. Volgens de berekeningen van Moskou komt de BUK uit meer westelijke richting bij het dorpje Zaroshenskoje vandaan en heeft die vooral schade aan de rechterkant van het toestel toegebracht. 

Ik ben in eerste instantie geneigd de kritiek uit Rusland meteen te verwerpen. Ik herinner me nog de presentatie van het ministerie van Defensie in Moskou op 21 juli 2014 waarin melding gemaakt werd van twee BUK-installaties van het Oekraïense leger bij Zaroshenskoje op basis van, naar later bleek, enkele satellietgegevens die van vóór 17 juli dateerden.

Plaatschade genegeerd

Thumbnail

Maar juist de rechterkant van MH17 is opvallend weinig bij het onderzoek betrokken. De aandacht ging bijna uitsluitend naar de linkerkant. Van het cockpitgedeelte is volgens een kanttekening van Rusland 30 procent van de externe plaatschade genegeerd. In de analyse van het cockpitgedeelte die zo cruciaal is voor de bepaling van de baan van de raket, is geen gebruikgemaakt van een stuk cockpitdak dat door journalisten van Russia Today zou zijn aangedragen. Tegelijk concludeert DSB dat de cockpit 'naar schatting door meer dan 800 fragmenten is geraakt als rekening wordt gehouden met delen van de constructie van de cockpit die niet beschikbaar waren'.

De onvolledigheid in het onderzoek werkt speculaties in de hand. En tegelijk weet je dat geen enkel onderzoek honderd procent volledig kan zijn, vooral niet waar het materiaal uit een oorlogszone komt. Alleen satellietdata kunnen volledig uitsluitsel geven. Maar Rusland, Oekraïne en Amerika lappen op dit gebied de OVV en de Verenigde Naties aan hun laars. 

Vier dagen na het neerhalen van MH17 namen de Verenigde Naties resolutie 2166 aan, waarin 'alle landen en actoren' worden opgeroepen volledige medewerking te verlenen. Daaronder valt in mijn opvatting ook het ter beschikking stellen van satellietdata en referentiemateriaal aan de onderzoekers. Maar nee dus. De OVV moest het ultieme bewijsmateriaal zelf maar bij elkaar zien te sprokkelen.

Door dit gebrek aan medewerking dreigt MH17 op den duur te worden afgeserveerd tot een ongelukkige samenloop van omstandigheden. Gepiepeld, maar we zijn sanctie-moe.

Ik hou mijn hart vast voor het strafrechtelijk onderzoek naar de schuldvraag.

Jeroen Akkermans

Bron • RTL Nieuws / Jeroen Akkermans