Politiek

Beide kampen claimen overwinning in Europees coronacompromis. Hoe kan dat?

Chris Koenis • 10 april 2020 18:42 @chriskoenis

Minister Hoekstra in gesprek met zijn Duitse collega-minister van Financiën Olaf Scholz, vorig jaar in Japan. Beeld © Getty

Nu de rookwolken van de publieke ruzie zijn opgetrokken en een EU-akkoord over miljardensteun in de coronacrisis op tafel ligt, kraaien alle kampen victorie. Maar vooral het compromis tussen noordelijke en zuidelijke landen bij noodfonds ESM roept veel vragen op. "Het ESM wordt gevreesd en gehaat."

Na wekenlange onderhandelingen vol verwijten en verzet was er gisteravond plots alsnog een akkoord over het noodpakket. Via meerdere Europese fondsen wordt 540 miljard euro vrijgemaakt die de pijn van de pandemie moet verzachten.

Tijdelijk compromis

De ministers van financiën - onder wie minister Wopke Hoekstra en zijn Italiaanse tegenpool Roberto Gualtieri - buitelden over elkaar heen om via social media bij hun eigen achterban de overwinning te claimen in de onderhandelingsstrijd.

Daarin speelde Nederland een opvallende rol. Ons land was fel tegen ESM-leningen zonder voorwaarden en wilde net als Duitsland geen gezamenlijke schulden aangaan via eurobonds.

Dat laatste lijkt in ieder geval voorlopig van de baan. Maar het compromis over het ESM, het permanente fonds vol belastinggeld dat sinds 2012 de stabiliteit van de euro moet bewaken, is slechts van tijdelijke aard.

Directe en indirecte kosten

Want volgens de compromistekst van het akkoord mogen noodlijdende eurolanden samen een kleine 240 miljard euro lenen uit de ESM-pot voor de 'binnenlandse financiering van directe en indirecte kosten voor gezondheidszorg, genezing en preventie als gevolg van de Covid 19-crisis'.

En even verderop: 'het krediet blijft beschikbaar tot de Covid 19-crisis voorbij is'. Waarmee volstrekt onduidelijk blijft wat er met 'indirecte' kosten of 'preventie' bedoeld wordt en wanneer de crisis precies voorbij is.

"Het zijn vage termen", zegt Adriaan Schout, hoogleraar aan de Nijmeegse Radboud Universiteit en EU-deskundige van Instituut Clingendael. "We kunnen op dit moment alleen maar raden wat ermee bedoeld wordt."

Grove verwijten

Normaal gesproken staan strenge voorwaarden (lees: bezuinigen) tegenover ESM-leningen. Nederland wilde daaraan vasthouden, met grove publieke verwijten van Italië, Spanje en Portugal tot gevolg.

Volgens Schout heeft dat een duidelijke reden. "Het ESM is een instrument dat gevreesd en ook wel gehaat wordt. Van het ESM moet je pijnlijke maatregelen doorvoeren die je zelf niet hebt kunnen doen. De zuidelijke landen willen niet in de positie van Griekenland komen."

Iedereen tevreden?

Hoewel de compromistekst voor Nederland wat werd aangescherpt, ontbreken deze strenge ESM-voorwaarden dus zolang de coronacrisis duurt. En die kan nog jaren duren. Toch liet Hoekstra gisteravond weten dat hij 'enorm tevreden' is, al zal dat vooral zijn over het tijdelijk parkeren van de eurobonds. 

De Italiaanse minister Gualtieri zei op zijn beurt juist blij te zijn dat eurobonds - bedacht in 2011 tijdens de staatsschuldencrisis maar nooit ingevoerd - opnieuw bespreekbaar zijn, en dat de voorwaarden die Nederland wilde van tafel zijn.

Schout: "Europa draait altijd om compromissen. En die moeten dan weer uitgewerkt worden. Nu wordt er tijdelijk gemorreld aan het ESM, maar het noodfonds zoals dat is opgericht blijft in hoofdlijnen bestaan."

Hij is vooral benieuwd wat het gesloten akkoord betekent voor de rol van de Europese Centrale Bank, die vorige maand een 'pandemie–noodopkoopprogramma' van liefst 750 miljard euro aangekondigde. Schout: "Stopt de ECB nu met het dekken van schulden? Verwijzen ze straks door naar het ESM?"

De hoogleraar verwacht dat lidstaten liever bij de ECB zullen blijven aankloppen. Het zal allemaal moeten blijken de komende maanden.

Oude patstelling

Maar de publieke ruzie van de afgelopen weken gaat om veel meer dan geld. Het legt bovenal een decennia oude patstelling van de eurolanden bloot. Er is het kamp dat economisch wil samenwerken en het kamp dat ook politiek wil integreren, en voorstander is van Europese belastingen en obligaties.

Die strijd is nog lang niet gestreden, zegt Schout. "De meeste landen kijken naar Europa voor lagere rentes en modernisering. Zij pleiten voor Europese integratie. Ook de Europese Commissie heeft het altijd over integratie, maar dat is vanaf het begin van de Unie altijd heel omstreden geweest."

Nederland behoort tot het kamp van economische samenwerking, omdat het de EU veel minder nodig heeft voor het eigen functioneren. Schout: "Daarom vechten Nederland en Duitsland nu zo hard, want de landen die meer van de EU nodig hebben zijn op dit moment duidelijk in de meerderheid."

Bron • RTL Z / Chris Koenis