Politiek

De bekoelde relatie tussen Nederland en de Verenigde Staten: 'Amerika is Amerika niet meer'

12 oktober 2019 09:00

President Trump en premier Rutte tijdens een eerdere ontmoeting in het Witte Huis. Beeld © ANP

​​​​​​​Was de relatie tussen de Verenigde Staten en Nederland tot voor kort zeer innig - als de Amerikanen zeiden: 'spring', dan vroeg Nederland: 'hoe hoog?' - tegenwoordig lijkt die afstandelijker. De VS vroeg om steun voor missies in de straat van Hormuz en op de grond in Syrië, maar Nederland bedankte. Wat is er gebeurd en is zo'n veranderde relatie erg?

Verzuurd, noemt Rob de Wijk van het The Hague Centre for Strategic Studies de relatie tussen de twee landen. Bekoeld, omschrijft diplomatiek deskundige Robert van de Roer de verhouding. "Er is sprake van afnemend vertrouwen, hoor ik in de top van de Nederlandse diplomatie", zegt Van de Roer. "Achter de schermen hoor je: Amerika is Amerika niet meer."

Wispelturig twittergedrag

De situatie is ernstiger dan het van buitenaf lijkt. "Premier Rutte houdt naar buiten toe vol dat wereldproblemen niet zonder de VS kunnen worden opgelost. Achter de schermen vraagt iedereen zich af of er nog wel altijd op Amerika kan worden gerekend."

Bronnen op betrokken ministeries wijzen voor de bekoelde relatie ook op het wispelturige twittergedrag van Trump. Het illustreert de in Europa omstreden stijl van de Amerikaanse regering. Ze worden om de haverklap geconfronteerd met tweets van de president, die lijken op besluiten en beleidswijzigingen.

Maar wat Nederland dan normaal doet, opheldering vragen bij het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken of het Amerikaanse ministerie van Defensie helpt dan niet: daar is men net zo verrast door de tweets van president.

Opzeggen verdragen

Daarnaast is de verslechterde verhouding ook een gevolg van het opzeggen van verdragen. Amerika zegde het klimaatverdrag van Parijs op en trok de steun in voor de zogenoemde Iran-deal. Dat laatste zorgde voor spanningen in de regio, waaronder in de straat van Hormuz. Vervolgens werd Nederland gevraagd om daar te helpen.

De Amerikaanse terugtrekking van militairen uit Noord-Syrië deze week 'roept twijfels op over de betrouwbaarheid van de VS', zegt Van de Roer. Turkije viel na het vertrek van de Amerikanen direct de Koerden aan, die Turkije ziet als een gevaar. Diezelfde Koerden waren de afgelopen jaren de belangrijkste bondgenoot van Amerika en het Westen in de strijd tegen terreurorganisatie IS, en hebben daarbij 11.000 mensenlevens verloren.

In de steek laten

"Het in de steek laten van de Koerden roept ernstige vragen op over hoe loyaal het huidige Amerika is ten aanzien van zijn bondgenoten. Dit gaat over een wereldleider die zijn verantwoordelijkheid niet neemt. Trump gedraagt zich in dit geval als een provinciaal, niet als een wereldleider." Ook VVD-Tweede Kamerlid Sven Koopmans noemt het 'een slecht besluit van Trump'. "Dat laat de Koerden in Noord-Syrië in de kou staan."

Koopmans erkent dat 'de onvoorspelbare acties de relatie tussen Nederland en de VS anders gemaakt'. "Maar het blijft onze belangrijkste bondgenoot. Onze militaire, politieke, economische, culture banden met de Verenigde Staten overstijgen een tweet. Zelfs als die tweet hele grote consequenties heeft."

Nederland levert niet

Valt Nederland zelf iets te verwijten? Ja, erkent Van de Roer. De frustratie aan Amerikaanse zijde komt volgens hem doordat Nederland 'niet genoeg levert'. Nederland voldoet niet aan de NAVO-plicht om 2 procent van het Bruto Binnenlands Product te besteden aan Defensie.

Iets wat premier Rutte ook toegaf in zijn toespraak voor de Atlantische Commissie afgelopen week. "Met het regeerakkoord en de laatste voorjaarsnota hebben we miljarden aan de defensiebegroting toegevoegd. Maar eerlijk is eerlijk, daarmee komen we in 2024 nog niet aan de 2 procent", zei hij toen.

Onbeantwoorde verzoeken om hulp

De veranderde houding tussen Nederland en VS zie je ook rond enkele militaire verzoeken van de afgelopen tijd. Zoals de onbeantwoorde hulpvraag aan Nederland voor militaire bijstand in Syrië. Dat verzoek was bij voorbaat kansloos, zeggen ingewijden, want zonder volkenrechtelijk mandaat doet Nederland niet mee.

Dat de Amerikaanse ambassadeur in Nederland Pete Hoekstra vervolgens in de Volkskrant 'boots on the ground' ging eisen, zorgde in Den Haag voor veel verbazing. 'Zo gaan we toch niet met elkaar om?', was daar de reactie.

Stijl en inhoud

De Nederlandse onvrede gaat over 'een combinatie van stijl en inhoud', zegt Van de Roer. Dat blijkt uit de ongelukkige verzoeken om hulp. In het verleden was dat het sluitstuk geweest van een maandenlang diplomatiek traject en kwam het verzoek pas formeel als Nederland er ook echt mee ging instemmen. De Amerikaanse ambassadeur zal inmiddels beseffen dat dit niet de manier is om iets te regelen, valt te horen bij een regeringspartij.

Ook het Amerikaanse vraag om deelname aan een missie in de straat van Hormuz, voor de kust van Iran, leverde niet het gewenste resultaat op. Het kabinet en de Tweede Kamer zijn huiverig voor dat soort verzoeken, ze vrezen om betrokken te raken bij een conflict met Iran.

Rob de Wijk heeft begrip voor het niet voldoen aan het verzoek door de Nederlandse regering. "De problemen in de straat van Hormuz zijn veroorzaakt door het ontmantelen van de Iran-deal de VS. Nederland wilde die deal overeind houden. Dan ga je niet meewerken aan een missie die nodig is omdat Amerika het verdrag heeft opgezegd."

Op de lange baan

Zo'n vraag om hulp wordt door Den Haag niet keihard in het openbaar afgewezen. Ministeries 'bestuderen' al maanden de twee verzoeken van de Amerikanen. In plaats van militairen naar Syrië wil Nederland wel een extra bijdrage aan missie in Irak leveren, bijvoorbeeld met een kleine uitbreiding of met medische ondersteuning.

Een bijdrage van een schip in de Straat van Hormuz kan alleen op steun rekenen in Europees verband, en andere EU-landen zijn net zo huiverig. Dat is vakkundig op de lange baan geschoven, constateert een insider.

Toch blijft de band met Amerika zeer belangrijk, erkennen insiders, experts en Kamerleden. "Wij moeten een hechte band met de VS hebben, dat is voor onze veiligheid essentieel, ongeacht welke president er zit en of hem leuk vindt en of je het altijd met hem eens bent”, zegt VVD-kamerlid Sven Koopmans.

Onbetrouwbaar

D66-Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma vindt dat de betrouwbaarheid van de VS onder Trump is afgenomen. "Als je denkt dat je een afspraak hebt, kan het zomaar anders worden. Dat is echt een heel groot verlies, ook voor ons. Het Amerikaans leiderschap in de wereld is aangetast. Meer dan 75 landen zijn samen in een anti-IS-coalitie gestapt. Maar wie durft nu met Amerika in een dergelijke coalitie te stappen? We waren het lang niet altijd eens, ook niet onder Obama en Bush, maar nu is er echt iets fundamenteel veranderd."

Volgens Van de Roer is Amerika minder betrouwbaar dan voorheen. "We kunnen niet meer altijd rekenen op de VS. De Nederlandse regering probeert dat zoveel mogelijk voor de buitenwereld te verbergen door zijn zonnigste gezicht op te zetten. Een steeds actuelere vraag wordt: 'Kan Nederland zich publiekelijk altijd zo kritiekloos blijven opstellen richting de VS?' Ik denk het niet."

‘Nee!’: Mark Rutte wijst Trump terecht in Witte Huis

Bron • RTL Nieuws/ Arne Hankel/ Fons Lambie