Politiek

Mysterieuze machinaties rond schimmig klimaatmodel

Pieter Klein en Matthias Pauw • 17 april 2019 16:48

Staatssecretaris Menno Snel van Financiën. Beeld © ANP

Het kabinet gaat vol op de rem in het dossier-elektrische auto's. Geen oversubsidie meer, belooft het kabinet nu, na de ophef in het parlement over het schimmig rekenmodel. Vandaag komt er een nieuw duiveltje uit een doosje: blunders met de aanbesteding. Ook zijn er vingerafdrukken die wijzen op beïnvloeding van de uitkomsten van het onafhankelijk onderzoek naar het stimuleren van elektrisch rijden. Een reconstructie.

Al jaren is er discussie over de oversubsidiëring van elektrische auto's, dat betekent dat ze meer voordelen van de belastingdienst krijgen dan nodig is. De Algemene Rekenkamer waarschuwde jaren geleden al: het is duur en niet effectief als het gaat om CO2-reductie.

Het kostte de belastingbetaler miljarden. Vooral 'dure', zakelijke rijders profiteerden. Bij de onderhandelingen over het ontwerp-klimaatakkoord lagen de dilemma's weer op tafel, want hoe krijg je Nederland in 2030 massaal in de elektrische auto?

Black box

Na de presentatie van de hoofdlijnen van het klimaatakkoord, eind vorig jaar, ontstond een probleem. Het model waar het voorgenomen beleid op werd gebaseerd, bleek eigendom van Revnext, een klein consultancy-bureau. Dat Carbontax-model brengt de uitstoot van C02 en de effecten van fiscale subsidies voor auto's in kaart. Het was dus privaat eigendom.

En dus was het model een 'black box', dat planbureaus en ministeries niet kenden. De overheid kon dus niet zeggen hoe het model werkte, want het was geheim, en kon het dus ook niet écht controleren. Revnext werkte ook nog eens voor een bedrijf dat volop profiteerde van al die belastingvoordelen voor elektrische rijders: Tesla.

Blunders

Drijvende kracht achter Revnext is bestuurskundige Robert Kok, die achtereenvolgens namens Ecorys (2011), Policy Research Corporation (2014) en daarna voor Revnext de berekeningen uitvoerde. Die cruciale rol van Revnext werd tot 20 februari 2019 verzwegen door het kabinet. Er werd een loopje genomen met beweringen over de 'validatie' van het model (inmiddels afgezwakt tot: het is 'plausibel'), er werd gejokt over de aanbesteding (ondershands in plaats van openbaar).

Vandaag blijkt dat er ook is geblunderd met die aanbesteding en dat de uitkomsten onzekerder zijn dan eerder werd gesuggereerd. Uit antwoorden op Kamervragen en documenten die vandaag deels openbaar zijn gemaakt, blijkt dat er meer aan de hand is.

In 2011 werd het Ministerie van Financiën zelf (deels) eigenaar van het Carbontax-model. Dit maakte deel uit van de deal met Ecorys. In 2013 en 2014 werd een nieuwe onderhandse aanbesteding gedaan, met als 'verplichte' voorwaarde, dat gerekend zou worden met, jawel: het Carbontaxmodel.

De opdracht ging naar PRC (waar Robert Kok toen werkte). Het intellectueel eigendom werd toen minder expliciet vastgelegd; in de contracten stond slechts dat de opdrachtnemer de opdrachtgever na afloop de gebruikte 'methoden en technieken' moest overhandigen.

'Uniek model'

Fast forward naar de zomer van 2018. Er wordt onderhandeld aan klimaattafels over het klimaatakkoord. Er moet gerekend worden. Het kabinet beweert tot dusver dat het besluit om Revnext in te schakelen op advies was van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en dat dit gebeurde nádat het PBL zei dat het Carbontaxmodel eigenlijk het enige 'beschikbare' model was, en 'bruikbaar' om de berekeningen over elektrische auto's te maken. Gisteren bleek in een hoorzitting in de Tweede Kamer dat het PBL pas in december 2018 tot die conclusie kwam.

Uit de vandaag openbaar gemaakte documenten blijkt dat dat niet allebei kan kloppen. Want al op 17 juli 2018 geeft het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) een opdracht aan Revnext om berekeningen uit te voeren. Op 26 september volgt een nieuwe opdracht, twee dagen na de offerte-aanvraag. IenW zegt dat Carbontax een 'uniek' model is: "Alleen dit model is erkend door PBL."

Nattigheid

Maar achter de schermen voelt iemand ergens dan al nattigheid. Want er wordt een voorwaarde gesteld: "Daarnaast dient opdrachtnemer mogelijke verhelderingen te geven over de werking van het model en de uitkomsten van berekeningen waar nodig en gevraagd aan o.a. het PBL en CPB ter toetsing van het model", staat in de opdracht voor Revnext.

Let op: dit is nádat TNO eind augustus in opdracht van het PBL een rapport uitbracht dat kanttekeningen plaatste bij de berekeningen in het Carbontax-model, en impliciet waarschuwde voor 'oversubsidie'. Die kanttekeningen werden terzijde geschoven bij de beoordeling van het PBL en het rapport werd niet eens vermeld in de eerste PBL-rapportage in september. Het zou pas in maart opduiken, op een lijst van 'referenties’, bij de doorrekening van het ontwerp-klimaatakkoord.

Mysterieuze machinaties

Is dit allemaal belangrijk? Ja. Want het is een vingerwijzing dat er vraagtekens te plaatsen zijn bij hoe onafhankelijk het Planbureau (en vervolgens ook Revnext) opereerden ten opzichte van 'de politiek'. Is het wetenschappelijk onderzoek naar beleid beïnvloed door de wenselijkheid van uitkomsten? Ook daar zijn vingerwijzingen voor. Want eind vorig jaar werd onderhandeld aan klimaattafels. Planbureaus bemoeiden zich ermee net als een reeks ministeries ook (Financiën, Economische Zaken en Klimaat, IenW).

Er bestaan vingerafdrukken van mysterieuze machinaties. Ministeries zaten mee te draaien aan de knoppen van een model waarvan ze ooit eigenaar waren, maar waarvan ze nu de exacte werking niet kenden. Zo staat het vandaag in antwoorden op Kamervragen van de Kamerleden Omtzigt (CDA) en Lodders (VVD): "PBL heeft aan Revnext gevraagd aanvullende berekeningen uit te voeren voor aanvullende vragen van het kabinet. (…) Deze berekeningen zijn uitgevoerd onder opdracht van PBL."

Fine tuning?

Er werd aan meer knoppen gedraaid. Voor de klimaattafel voor de gebouwde omgeving, bijvoorbeeld. En er kwam een opmerkelijk verzoek aan Revnext, te weten 'om de berekening van het aantal elektrische kilometers te verbeteren'. Verbeteren. "Dit is gebeurd binnen een van de opdrachten van IenW aan Revnext", schrijven de bewindslieden.

Is dit wetenschappelijke 'fine-tuning'? Dat kan, maar het kan ook niet. Kamerleden concludeerden na een hoorzitting gisteren dat ondanks de uitgebreide toelichting de indruk overblijft van een schimmig model. Geen validatie. Geen empirische gegevens. Een overheid die sleutelt aan de invoer van data zonder het model te kennen. En ook vandaag wordt uit antwoorden op Kamervragen niet duidelijk hoe groot de risico's voor de schatkist zijn, bij de geplande uitgave van zo'n 12 miljard. Wordt vervolgd.

Bron • RTL Z