Politiek

Overheid verkwist honderden miljoenen door gebruik schimmig rekenmodel

Pieter Klein en Matthias Pauw • 20 maart 2019 18:15

Een Tesla in een showroom. Beeld © ANP

Meerdere ministeries en het Planbureau voor de Leefomgeving maken gebruik van een rekenmodel waardoor het ministerie van Financiën vorig jaar een half miljard euro misliep. Geen enkele overheidsinstantie heeft dat model zelf liggen: het is geheim en in het bezit van een private partij.

Bovendien wordt het model al acht jaar lang van het ene naar het andere consultancybedrijf meegenomen door één bestuurskundige, blijkt uit onderzoek van RTL Z.

Carbontax

Dat Carbontax-model wordt gebruikt om in te schatten hoeveel elektrische auto's er de komende jaren bijkomen en wat daarvan de klimaateffecten zijn. Maar het is buitengewoon controversieel: vorig jaar zat de voorspelling er zo ver naast dat de schatkist er 500 miljoen euro door is misgelopen.

De Belastingdienst geeft namelijk allerlei fiscale voordelen aan rijders van elektrische auto's: zij hoeven minder belasting te betalen. Het model schatte in dat door dat beleid er 11.000 nieuwe elektrische auto’s bij zouden komen in 2018. Het werden er 26.000, en dus een grote tegenvaller voor de schatkist.

Ministerie heeft model niet zelf

Nu blijkt dat die rekenfout van 500 miljoen op een wel heel bijzondere manier tot stand is gekomen. Het controversiële model werd in 2011 door technisch bestuurskundige Robert Kok ontwikkeld in opdracht van het ministerie van Financiën, toen hij voor advieskantoor Ecorys werkte.

Het model werd in de jaren doorontwikkeld, aangepast en aangescherpt, maar de opdrachtgever, het Ministerie van Financiën, heeft het model zelf niet liggen. Ook de andere overheidsinstanties die inmiddels werken met Carbontax - het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en het Planbureau voor de Leefomgeving - blijken alleen op grote lijnen op de hoogte van hoe het model werkt.

"De ministeries van Financiën en Infrastructuur en Waterstaat hebben globale kennis van de werking en de parameters van het model. Het ministerie van Financiën voert plausibiliteitschecks uit op de uitkomsten", antwoordt staatssecretaris Menno Snel van Financiën op vragen van CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt.

Oncontroleerbaar

Omtzigt begrijpt niet dat deze gang van zaken wordt getolereerd. "Waarom zouden we een planbureau hebben, als het planbureau de modellen die ze zelf gebruikt niet kent?", zegt de CDA'er tegen RTL Z.

Inmiddels wordt het model allang niet meer alleen gebruikt voor de berekeningen voor de Belastingdienst, want ook het ministerie van I&W en het PBL maken er gebruik van, om klimaateffecten van elektrische auto's door te rekenen.

Maar het is dus niet te controleren of dat goed gebeurt, want het model is niet openbaar. Bovendien blijkt uit antwoorden van Snel dat het model niet onafhankelijk wetenschappelijk is getoetst. Dat ligt gevoelig, want niet alleen de voorspellingen van de verkopen van elektrische auto's zijn omstreden. Coalitiepartijen CDA en VVD zetten ook grote vraagtekens bij de manier waarop het model klimaateffecten van verschillende soorten auto's doorrekent.

Robert Kok

Opmerkelijk is ook dat de betrokken ministeries, nadat de kwaliteit van het model in twijfel werd getrokken, Revnext, de huidige eigenaar van het model, zelf een verantwoording lieten schrijven van het model. Deze verantwoording werd ook weer door Kok zelf geschreven, naar eigen zeggen met een team van drie tot vier collega's van Revnext.

Diezelfde Kok werkte tussen zijn tijd bij Ecorys en Revnext ook nog een periode bij een ander adviesbedrijf, PRC. Ook daar had hij Carbontax onder zijn hoede. Zijn voormalige baas daar vind het trouwens vreemd dat de opdrachtgevers zelf het model niet hebben. "Het hoort zo te zijn dat in ieder geval de opdrachtgever beschikt over het model", laat PRC weten aan RTL Z.

900.000 euro

Niet in de laatste plaats omdat blijkt dat de staat de ontwikkeling van het model heeft betaald. Daarvoor legde Financiën in 2011 ruim 81.000 euro neer, schrijft Snel aan de Kamer. PRC streek voor vervolgopdrachten later 272.496 euro op. Maar daarna komen de echte klappers pas.

Kok neemt het model mee naar zijn nieuwe bedrijf, dat hij zelf opricht met twee partners. Hoe Kok tot tweemaal toe het model met zich mee wist te nemen wordt na herhaalde vragen niet duidelijk, maar voordat Kok bij PRC meldde dat hij wegging, zorgde hij eerst dat hij een aantal klanten meenam, stelt PRC. Kok bestrijdt deze lezing zelf. Volgens hem heeft hij zich gehouden aan zijn relatiebeding van een jaar. "Er is geen sprake van 'meenemen' van klanten."

Voor doorrekeningen van het klimaatakkoord in opdracht van PBL en I&W strijkt Revnext maar liefst 548.143 euro op. In totaal heeft de overheid meer dan 900.000 euro gestopt in een model wat het zelf niet mag hebben, waarvan het niet precies weet hoe het werkt en ook nog eens zeer controversiële uitkomsten genereert.

Geen openbare aanbesteding bij I&W

Saillant is ook dat I&W niet eens een openbare aanbesteding heeft gedaan, wat ervoor moet zorgen dat de overheid het beste product voor de beste prijs krijgt. De opdracht is direct aan Revnext gegund omdat Carbontax het enige geschikte model zou zijn 'voor het maken van dergelijke ingewikkelde beleidsstudies'. Dat is mogelijk in strijd met de aanbestedingsregels.

Naast de opdrachten voor de overheid gebruikt Revnext het model ook voor andere klanten zoals de Bovag en de ANWB, laat Kok weten in een reactie op vragen van RTL Z. Hoeveel geld daarmee gemoeid is houdt hij voor zich.

Kabinet heeft wat uit te leggen

"Het kabinet heeft wat uit te leggen nu blijkt dat ze allemaal afhankelijk zijn van een geheim privémodel dat er bij een eerdere voorspelling meer dan 100 procent naast zat. Nu het ook niet extern gevalideerd is, wil ik graag weten waarom het kabinet dit model vertrouwt om een belangrijke hervorming die miljarden kost, op te baseren", aldus Omtzigt.

Bron • RTL Z