Buitenland

2017: een kantelpunt voor Europa

Matthias Pauw • 01 januari 2017 06:52 @mattpauw

2017: een kantelpunt voor Europa
Beeld © AFP

2017 belooft een enerverend jaar te worden in Europa, waar de druk de afgelopen tijd al behoorlijk is opgelopen door de migratiecrisis, brexit en de opmars van het populisme. 2017 wordt vooral het jaar van verkiezingen waar in Brussel met angst en beven naar wordt uitgekeken.

Afgelopen jaar verliep voor Europa al stormachtig. Het jaar begon met grote migratiestromen naar Europa, die de solidariteit en samenwerking tussen lidstaten flink onder druk hebben gezet.

Daarna volgden de ontwikkelingen zich in rap tempo op: het Nederlandse 'nee' tegen het associatieverdrag met Oekraïne was een nieuwe klap voor de EU, het ‘nee’ van de Britten was een mokerslag. Daarna wierpen de Italianen hun regering omver met, wederom, een ‘nee’ in een referendum, waardoor de angst voor een nieuwe financiële crisis toeneemt. Wat gaat 2017 ons brengen?

Heel veel verkiezingen

In de drie belangrijkste EU-landen staan er (waarschijnlijk) verkiezingen voor de deur. Onze correspondenten blikken vast vooruit op de belangrijkste thema’s.

Stefan de Vries: Twee keer verkiezingen in Frankrijk

In april en mei kiezen de Fransen een nieuwe president en in juni een nieuwe Assemblée, de Franse Tweede Kamer. Vier maanden voor de verkiezingen lijkt de strijd te gaan tussen oud-premier François Fillon van Les Républicains en Marine Le Pen, de leidster van het Front National.

Als Fillon wint, gaat het sociale stelsel (een beetje) op de schop en zal er ook een einde komen aan de werkweek van 35 uur. Het zullen nog steeds niet de ingrijpende hervormingen die de tweede economie van de Eurozone dringend nodig heeft, maar ze gaan veel te ver, vinden de vakbonden nu al. Dat betekent grote sociale onrust na de verkiezingen, die een negatieve impact kunnen hebben op de toch al bescheiden groeicijfers. De afstand tussen Frankrijk en de andere Europese economieën, wordt daarmee nog groter.

Noch de Europarlementariër Marine Le Pen noch oud-premier François Fillon zijn fans van de Europese Unie, en dat is een eufemisme. Mocht Le Pen president worden, dan komt er binnen een half jaar een referendum over Frankrijks lidmaatschap van de EU. Ook wil ze uit de NAVO stappen. Als de Fransen er voor kiezen om toch in de Unie te blijven, dan zal Le Pen opstappen.

Fillon is iets realistischer, ook al stemde hij in het referendum van 1992 tegen de euro. Hij wil vooral meer macht voor de nationale hoofdsteden ten koste van 'Brussel'. Wie van de twee ook president zal worden: op de bolvormige torentjes van het Kremlin zal in mei de vlag uitgaan. Zowel Le Pen als Fillon zijn graag geziene gasten in Moskou. De Amerikanen vermoeden dat Rusland Marine Le Pen financiert in ruil voor erkenning van de Krim door Frankrijk, en ook Fillon onderhoudt al jaren warme banden met Vladimir Poetin

Jeroen Akkermans: Storm op komst in Berlijn

Duitsland zie ik als een olietanker: groot, stabiel und immer gerade aus (recht vooruit). Maar het wordt stormachtig weer volgend jaar in Berlijn. In september kan de kiezer bij de Bundestagsverkiezingen afrekenen. Kanselier Merkel stevent volgens de peilingen nog steeds af op een verlenging van haar kanselierschap, maar ik kan wel een aantal scenario's bedenken waardoor het stabiele Duitsland van koers raakt.

In de eerste plaats moet de vluchtelingendeal met Turkije maar standhouden. Dat is allerminst zeker. De kritiek op haar 'wir schaffen das' is de afgelopen maanden alleen maar toegenomen. Haar krediet is in dit opzicht bijna verspeeld. Zodra de stroom asielzoekers richting West-Europa weer tot zichtbare chaos aan de grenzen leidt, zal dat met name Merkel worden aangerekend. Je kunt zeggen dat de positie van Merkel in handen ligt van de Turkse leider Erdogan. Dat is bepaald niet geruststellend.

Verder is het lot van Merkel verbonden aan het lot van de euro. Ook zoiets. Herinner je je Merkels woorden nog? 'Faalt de euro, dan faalt Europa'. Nou, de potentiële spelbrekers zitten nog steeds aan tafel. 'Schuldenstaten' als Griekenland, Italie en Portugal zullen opnieuw druk uitoefenen om de Duitsers tot schuldenverlichting te dwingen. De Duitse minister van financiën is mordicus tegen. Schäuble is volgend jaar september liefst 76 jaar, maar weet van geen wijken. In alle opzichten.

Het gaat bij schuldenverlichting allang niet meer om geld maar om geloofwaardigheid. Schäuble heeft ervoor gezorgd dat Duitsland voor het eerst sinds de jaren '60 geen nieuwe schulden meer maakt. Dat deed hij vooral om streng te kunnen blijven in Europa. Hij vreest het domino-effect zodra er concessies aan bijvoorbeeld Griekenland worden gedaan. Zonder begrotingsdiscipline geen euro. Ik zie bij de vertrouweling van Merkel geen ruimte tot onderhandeling op dit punt. De euro wordt weer een heikel punt in 2017.

De positie van Merkel in de buitenlandpolitiek tenslotte staat volgend jaar ook onder druk. Trump is in aantocht en zijn opmars wordt in het Kanzleramt met zorg tegemoet gezien. Merkel heeft het niet zo op wispelturige macho´s. Daarnaast raakt ze Hollande in Parijs kwijt. De Franse machtswisseling wordt sowieso conservatiever dan Merkel. En wie weet wat haar na de verkiezingen in Nederland te wachten staat.

De kanselier zal zich moeten heroriënteren. Merkel was graag met oude vrienden doorgegaan, maar de herschikking van het internationale machtspodium hoeft niet slecht uit te pakken. In eigen land is er ondanks de sterk toegenomen kritiek nog steeds geen alternatief voor Merkel opgestaan. In deze onrustige tijd groeit thuis de behoefte aan een vaste koers met een herkenbaar gezicht. Duitsers houden van stabiliteit. Merkel ook.

Eveline Rethmeier: proberen de chaos te bedwingen in Italië

Italië gaat, zoals zo vaak, door een roerige politiek tijd. Premier Renzi legde na het 'no' tegen het referendum over grondwethervormingen zijn taken neer. Hij is vervangen door Paolo Gentiloni. Ondertussen staat de bankensector in het land op instorten en wint ook in Italië het populisme aan populariteit.

De wedergekeerde (politieke) rust lijkt dan ook eerder een stilte voor de storm. De regering wordt vooral gezien als een tussenregering die een belangrijke nieuwe kieswet moet aannemen, voordat de Italianen weer naar de stembus kunnen. De Italiaanse banken staan er slecht voor, en een politieke instabiele situatie kan ervoor zorgen dat investeerders (nog) minder vertrouwen in Italiaanse banken krijgen. De gevolgen van Italiaanse bankencrisis zullen voelbaar zijn in de hele eurozone.

De druk op de schouders van Gentiloni is dan ook groot en is hij afhankelijk van de meerderheid in het parlement die ieder moment de stekker uit de regering kunnen trekken. De oppositie wil (vanzelfsprekend) onmiddellijk naar de stembus. De Vijfsterrenbeweging, een partij die kritisch tegenover Europa en de euro staat, kwam als grote winnaar uit het referendum, en roept nu het hardst dat de Italianen recht hebben op nieuwe verkiezingen. Maar ook de partijen waarop de regering steunt zouden al snel tot de conclusie kunnen komen dat met deze tijdelijke tussenregering meelopen geen goed idee is. 

Vlak voor het referendum schreef premier Gentiloni (toen nog minister van buitenlandse zaken) aan de Financial Times dat Italië voor een belangrijke keuze stond: tussen Renzi of chaos. En dat met het referendum de stabiliteit van heel Europa op het spel stond. De Italianen kozen voor chaos. Het lijkt erop dat Gentiloni met zijn regering tijd probeert te kopen om deze chaos enigszins in bedwang te houden. 

Nederland: hoe dan ook een complexe verkiezingsuitslag

En je zou het haast vergeten: ook in Nederland staan er verkiezingen voor de deur. Op dit moment ziet het ernaar uit dat het politieke landschap in Nederland volledig op de schop gaat. De PVV maakt een goede kans om de grootste te worden, maar de meeste partijen willen sowieso niet met Wilders regeren.

De VVD is een van de weinige grote partijen die niets uitsluit op papier, maar ook de liberalen zijn niet vergeten dat Wilders het gedoogkabinet Rutte-I liet knappen in het Catshuis.

Daardoor ligt het voor de hand dat de uitslag van de verkiezingen complex zal worden en dat er een kabinet gesmeed moet worden bestaande uit misschien wel vijf of meer partijen. De kans op een lange formatieperiode is dan ook aanzienlijk.

Toch zal de nieuwe regeringsploeg hard aan de bak moeten. De Nederlandse economie draait na jaren achterstand weer wat beter dan die van de meeste eurolanden, maar we hebben ook nog wel wat in te halen. Het is aan de nieuwe ministersploeg om ervoor te zorgen dat de werkloosheid blijft dalen en de economie verder blijft groeien.

Bron • RTL Z / Matthias Pauw

Gerelateerde artikelen